U17 Việt Nam ở World Cup U17: Canh bạc thể lực của Cristiano Roland và con đường cửa hẹp nhất

Trong buổi tập thứ ba của đợt hội quân, tiếng tạ nện xuống sàn nghe nặng hơn tiếng bóng. Bốn mươi phút đầu không có một bài phối hợp nào. Các cầu thủ U17 Việt Nam xếp hàng ở khu tăng cường sức mạnh, huấn luyện viên Cristiano Roland đứng ở góc sân, tay cầm bảng, mắt dán vào từng nhịp thở của học trò. Tôi đã ngồi đủ nhiều phòng họp báo để biết một buổi tập nói thật hơn mười lời phát biểu. Buổi tập hôm ấy nói một điều rất rõ: đội bóng này lên đường để chịu đựng trước, rồi mới tính đến chuyện chơi.

Không có gì sai với điều đó. Nhưng nó là một lời thú nhận. Và tôi muốn đọc lời thú nhận ấy cho đúng, thay vì gói nó lại bằng mấy câu quyết tâm quen thuộc.

U17 Việt Nam lần đầu tiên góp mặt ở vòng chung kết World Cup U17. Đó là cột mốc mà nền bóng đá trẻ nước này chờ hơn hai thập kỷ. Thể thức giải đấu năm nay gồm 48 đội, chia thành 12 bảng bốn đội; hai đội đầu mỗi bảng đi tiếp, cộng thêm tám đội xếp thứ ba có thành tích tốt nhất. U17 Việt Nam nằm ở bảng G cùng Bỉ, New Zealand và Mali. Đọc cái bảng ấy một lượt, tôi hiểu ngay vì sao Roland lại bắt đầu mùa tập bằng tạ.

Bỉ mang đến thứ bóng đá của các học viện châu Âu: cao, khỏe, chạy theo cấu trúc, tranh chấp tay đôi tốt. Mali là cường quốc đào tạo trẻ của châu Phi, nổi tiếng với những cầu thủ mười bảy tuổi đã có thể chất của người hai mươi. New Zealand là nhà vô địch châu Đại Dương, chơi rắn, kỷ luật, nhưng giới hạn hơn về kỹ thuật cá nhân và tốc độ xử lý bóng. Với một tân binh World Cup, ba trận vòng bảng ấy chia thành hai loại rất khác nhau: hai trận hạn chế thiệt hại và một trận phải thắng.

Điều đáng chú ý là chúng ta biết rất ít về Roland. Tên ông xuất hiện gắn với đội U17 này, nhưng lý lịch huấn luyện, quốc tịch, thành tích trước đây đều không được nêu rõ trong bất kỳ thông cáo nào. Trong nghề của tôi, đó là một tín hiệu. Khi một liên đoàn giới thiệu một huấn luyện viên mà không kèm hồ sơ, thường là vì hồ sơ ấy không đủ dày để kể thành câu chuyện. Nhưng cũng có thể vì họ muốn câu chuyện nằm ở sân cỏ, không ở cái tên. Tôi tạm gác lại phán đoán đó, và theo dõi cách ông nói về công việc của mình.

Cách Roland mô tả quá trình chuẩn bị là một chỉ dẫn chiến thuật trá hình. Ông kể: hai tuần đầu tập trung vào thể lực, đặc biệt là sức mạnh và sức bền; sau đó là các trận giao hữu để hoàn thiện các phương án chiến thuật; xen giữa là dinh dưỡng, phục hồi và tâm lý thi đấu. Trình tự khối thể lực, rồi đấu tập, rồi tinh chỉnh chiến thuật là giáo trình chuẩn của mọi trại huấn luyện trẻ. Nó không phải một phát kiến. Và chính vì nó không phải phát kiến, nó đáng tin hơn những tuyên bố hoa mỹ.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: việc Roland đặt sức mạnh và sức bền lên đầu là một sự thừa nhận gián tiếp rằng thể chất là điểm yếu cạnh tranh cốt lõi của đội bóng này. Không huấn luyện viên nào dành hai tuần đầu tiên cho thể lực nếu ông tin học trò mình đã đủ khỏe để đấu tay đôi với người Bỉ và người Mali. Bạn không xây nền móng ở chỗ đất đã vững. Bạn xây nó ở chỗ đất đang lún.

Và khi đã chấp nhận đó là điểm yếu, thì chiến thuật sẽ tự chảy theo. Không có đội nào bù đắp thua kém thể chất bằng cách đá đôi công. Người ta bù bằng cách làm trận đấu ngắn lại: khối phòng ngự lùi, cự ly đội hình nén, nhường bóng cho đối thủ ở những vùng vô hại, và chờ một khoảnh khắc để phản công. Roland nói ông nghiên cứu cả ba đối thủ, tìm điểm mạnh, điểm yếu và những điểm có thể tạo lợi thế. Cách nói ấy là cách nói của một người lập kế hoạch theo trận, không phải người áp đặt một triết lý cố định lên mọi trận.

Với một đội bóng trẻ, đá theo kế hoạch từng trận là lựa chọn đúng đắn về mặt rủi ro. Nó không đẹp, nhưng nó sống.

Việc ban huấn luyện nói về dinh dưỡng, phục hồi và tâm lý thi đấu như những phần riêng của giáo án cũng là một tín hiệu đáng chú ý. Một trại tập trẻ kiểu tối giản chỉ có bóng và chạy. Một trại tập có bác sĩ dinh dưỡng, có quy trình phục hồi, có người lo tâm lý là một trại tập được đầu tư. Nó cho thấy liên đoàn đang coi lần dự World Cup này là một khoản đầu tư dài hạn, không phải một chuyến đi cho có.

Cho tôi đọc vị bảng đấu này như tôi từng đọc vị những cuộc đua mà số đông cho là vô nghĩa. Nhà vô địch sinh ra để tỏa sáng. Kẻ phản biện sinh ra để thấy bóng tối trước họ.

Trận gặp New Zealand là trận then chốt, và là trận duy nhất mà U17 Việt Nam bước vào với tư cách có thể thắng. Đây là nơi kế hoạch phải khác hẳn hai trận còn lại. Trước Bỉ và Mali, mục tiêu thực tế là hạn chế số bàn thua, giữ hiệu số bàn thắng bại ở mức không bị hủy hoại, và cố kiếm một điểm từ một tình huống cố định hoặc một pha phản công. Trước New Zealand, mục tiêu đổi chiều: kiểm soát bóng nhiều hơn, đẩy khối đội hình lên, và tìm bàn thắng bằng chất lượng phối hợp chứ không bằng may mắn.

Tôi nói thẳng: con đường vào vòng knock-out của U17 Việt Nam gần như chắc chắn phải đi qua cửa thứ ba. Với thể thức tám đội thứ ba tốt nhất trong mười hai bảng, vị trí thứ ba là mục tiêu khả thi, nhưng nó buộc đội phải quản lý hiệu số bàn thắng bại trong cả ba trận như một bài toán tổng, không phải ba bài toán rời. Một trận thua 0-3 trước Bỉ có thể bị xóa sạch bằng một trận thắng 2-0 trước New Zealand. Nhưng một trận thua 0-5 thì không. Đó là lý do vì sao khối phòng ngự lùi, dù bị chê là tiêu cực, lại là quyết định có lý trí ở bảng này.

Có một chi tiết chiến thuật tôi để ý trong cách đội được mô tả. Roland nói về các phương án chiến thuật, ở dạng số nhiều. Với một huấn luyện viên, việc dùng số nhiều ở giai đoạn tiền giải đấu thường nghĩa là sơ đồ chưa chốt, và sẽ thay đổi theo đối thủ. Tôi suy ra, và tôi nhấn mạnh đây là suy luận chứ không phải quan sát, rằng U17 Việt Nam có thể vào trận với Bỉ và Mali bằng một khối lùi đông người, rồi chuyển sang sơ đồ chủ động hơn trước New Zealand. Đó là cách làm của người tính theo xác suất, không phải người theo đuổi một bản sắc cố định.

Với một đội yếu hơn về thể chất, bóng chết là con đường ghi bàn rẻ nhất. Một quả phạt góc, một quả đá phạt gần vòng cấm, một tình huống ném biên dài: đó là nơi sự chênh lệch về thể lực bị vô hiệu hóa, vì bóng đứng yên và mọi người bắt đầu từ cùng một vạch. Tôi để ý rằng Roland nói về việc tìm những điểm có thể tạo lợi thế. Trong từ vựng của một huấn luyện viên trẻ, đó thường là cách nói giảm của câu: chúng tôi sẽ sống bằng bóng chết và phản công.

Và ở đây, kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải trẻ châu Á cho tôi một quy luật. Ở cấp độ U17, khác biệt về kỹ thuật giữa các đội thường nhỏ hơn khác biệt về thể chất và khác biệt về khả năng chịu đựng áp lực tâm lý trong ba mươi phút cuối. Bóng đá trẻ không được định đoạt bằng những pha phối hợp hoa mỹ; nó được định đoạt bằng việc đội nào còn đứng vững ở phút thứ tám mươi. Đó là lý do khối thể lực không phải là phần nhàm chán của giáo án. Nó là phần quyết định.

Có một tầng câu chuyện mà các bài tin ngắn về giải đấu này bỏ qua: giá trị kinh tế. U17 Việt Nam không phải một câu lạc bộ, nên không có bảng cân đối chuyển nhượng. Nhưng giải đấu này là một sự kiện tạo giá trị tài sản. Một màn trình diễn tốt trước Bỉ hay Mali có thể nâng định giá của một cầu thủ mười bảy tuổi lên gấp nhiều lần, và mở ra cánh cửa sang Nhật Bản, Hàn Quốc hoặc các học viện châu Âu.

Tôi đã dành nhiều năm nhìn cách dòng chảy cầu thủ trẻ Việt Nam rời đi. Mô hình quen thuộc là: đào tạo trong nước, tỏa sáng ở một giải châu Á, rồi được bán ra nước ngoài ở độ tuổi hai mươi. World Cup U17 có thể rút ngắn khoảng thời gian đó xuống còn vài năm. Với những lò như PVF, Viettel hay các học viện gắn với mô hình JMG, một cầu thủ được các câu lạc bộ nước ngoài để mắt sau giải đấu này là một tài sản tăng giá.

Có một cơ chế ít người nhắc tới: khoản đền bù đào tạo và cơ chế đoàn kết của FIFA. Khi một cầu thủ trẻ chuyển ra nước ngoài, một phần phí chuyển nhượng chảy ngược về những câu lạc bộ đã đào tạo cậu ta trong giai đoạn từ mười hai đến hai mươi ba tuổi. Với một nền bóng đá sống bằng việc bán cầu thủ trẻ, đây là nguồn thu thầm lặng. World Cup U17 là nơi để những khoản thu ấy được kích hoạt.

Nhưng đây cũng là mặt trái. Khi một cầu thủ U17 chơi quá tốt, câu lạc bộ nước ngoài có thể đến quá sớm, trước khi cậu ta sẵn sàng về thể chất và tâm lý. Tôi đã chứng kiến không ít trường hợp cầu thủ trẻ Việt Nam sang nước ngoài ở tuổi mười tám, ngồi dự bị hai năm, rồi về nước với sự nghiệp đã lệch nhịp. Với một lò đào tạo, thành công ở giải đấu này là con dao hai lưỡi: nó nâng giá trị tài sản, nhưng cũng làm tài sản dễ bị mất hơn.

Tôi đặt danh tiếng lên đội bóng vô danh. Bài học: danh tiếng là thứ duy nhất đáng cược. Ở đây, thứ đáng cược không phải là tên của một cầu thủ cụ thể, khi chúng ta thậm chí chưa biết tên ai, mà là mô hình đào tạo đứng sau họ. Thế hệ U17 này là sản phẩm đầu tiên của một hệ thống học viện thế hệ thứ hai. Kết quả của họ sẽ được dùng ở trong nước để biện minh hoặc để chất vấn khoản đầu tư đó.

Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần bị đánh giá thấp nhất. Trong số ít những thông tin cụ thể mà ban huấn luyện đưa ra, có một chi tiết tôi đọc đi đọc lại: ở kỳ U17 châu Á gần nhất, các cầu thủ đã học được bài học về việc mất tập trung vì bình luận trên mạng xã hội, đặc biệt là sau một trận thua.

Đó không phải câu nói xã giao. Đó là một vết sẹo được gọi tên. Với một đội bóng trẻ, tổn thất lớn nhất không đến từ việc thua một trận, mà đến từ việc không gượng dậy được sau trận thua đó. Cầu thủ mười bảy tuổi sống trong điện thoại. Sau một trận thua ở World Cup, dòng bình luận trên mạng xã hội sẽ không nhẹ nhàng. Roland nói học trò thích được khen nhưng phải làm việc nghiêm túc. Đó là cách nói của một người biết rằng lời khen là chất gây nghiện, và chất gây nghiện ấy sẽ cạn sau trận thua đầu tiên.

Với một tân binh World Cup, kịch bản phổ biến nhất là bị loại từ vòng bảng. Đó không phải bi kịch. Giá trị của lần đầu dự giải nằm ở việc trải nghiệm nhịp độ đỉnh cao. Nhưng nếu ban huấn luyện bán cho công chúng kỳ vọng tạo nên khác biệt theo nghĩa đi tiếp, thì mỗi trận thua sẽ bị đọc như một sự phản bội. Tôi hiểu vì sao Roland nói tập trung vào từng trận, bắt đầu từ Bỉ. Đó là một thiết bị quản lý áp lực: nó chia một nhóm ba trận đáng sợ thành ba nhiệm vụ đơn lẻ, mỗi nhiệm vụ có thể hoàn thành trong chín mươi phút.

Nhưng đây là điểm tôi muốn nói thẳng. Kỳ vọng của công chúng Việt Nam quanh lứa cầu thủ này có thể đang bị thổi lên bởi hào quang của những thế hệ trước. Sau một thời gian dài sống bằng ký ức về những lứa cầu thủ từng vượt qua vòng loại châu lục, người hâm mộ dễ đánh đồng cảm xúc của một lần đầu dự giải với năng lực thực tế của đội. Cảm xúc thì nóng; năng lực thì cần thời gian. Và khi hai thứ đó lệch pha, cầu thủ trẻ là người trả giá.

Giờ đến phần tôi có thể sai. Và tôi phải nói phần này trước khi tự thuyết phục mình bằng dữ liệu của chính mình.

Thứ nhất, tôi không có số liệu. Không xG, không PPDA, không tỷ lệ kiểm soát bóng, không kết quả các trận giao hữu, thậm chí không có tên một cầu thủ nào. Tất cả những gì tôi phân tích ở trên đều dựa trên lời kể về phương pháp chuẩn bị, chứ không dựa trên bằng chứng về năng lực trên sân. Khi một đội bóng kín tiếng đến mức không để lộ một cái tên, tôi nên cẩn trọng với mọi suy luận về họ.

Thứ hai, việc ban huấn luyện nhấn mạnh hai tuần thể lực có thể không phải là thừa nhận điểm yếu, mà đơn thuần là quy trình chuẩn của mọi trại trẻ. Tôi đã chọn đọc nó như một lời thú nhận. Đó là cách đọc của một người đi tìm vết nứt, và một người đi tìm vết nứt thì luôn tìm thấy. Nếu tôi sai, tôi sai ở đúng chỗ này: biến một quy trình bình thường thành một tín hiệu sâu.

Thứ ba, có một chi tiết tôi không thể xác minh: các trận giao hữu. Roland nói đội còn các trận đấu tập ở nước ngoài phía trước. Nhưng đối thủ là ai, kết quả ra sao, không được nêu. Với một người làm nghề đọc vị, việc giấu kết quả giao hữu là một tín hiệu nhỏ, có thể đội đã chơi không tốt, cũng có thể ban huấn luyện đơn giản là không muốn lộ bài. Tôi không đủ dữ kiện để kết luận. Và tôi thà nói không đủ dữ kiện còn hơn bịa ra một con số cho đẹp lập luận.

Thứ tư, bài viết này có một điểm mù về cấu trúc: không có tiếng nói nào từ cầu thủ. Roland là người duy nhất được trích dẫn. Không có cầu thủ nào nói về đội, về đồng đội, về phòng thay đồ. Với một người làm nghề quan sát, đó là khoảng trống lớn nhất. Tôi không biết đội bóng này có thủ lĩnh hay không, có gắn kết hay không, có ai đủ bản lĩnh để kéo đồng đội đứng dậy sau một bàn thua hay không. Mọi phân tích về tinh thần của tôi ở trên đều là suy đoán từ một phía. Nếu phòng thay đồ có vấn đề, tôi sẽ là người cuối cùng biết.

Vậy tôi đặt cược vào điều gì, cụ thể, có thể kiểm chứng?

Tôi cho rằng U17 Việt Nam sẽ không thắng được Bỉ và không thắng được Mali, nhưng sẽ giữ được hiệu số bàn thắng bại ở mức không thảm họa trong ít nhất một trong hai trận đó. Tôi cho rằng trận gặp New Zealand là trận duy nhất đội chơi với thế chủ động, và kết quả trận đó sẽ quyết định việc đội có đi tiếp hay không. Và tôi cho rằng nếu đội vào được vòng knock-out, họ sẽ đi qua cửa thứ ba, không phải qua vị trí nhì bảng.

Sụp đổ không phải điểm tận cùng. Nó là phép thử phân loại kẻ hành nghề và kẻ làm màu. Với U17 Việt Nam, thước đo không nằm ở việc họ đi được bao xa. Nó nằm ở việc, sau trận thua đầu tiên, họ có còn đứng vững để chơi trận thứ hai theo đúng cách mình đã chuẩn bị hay không.