Asiad 20, ngày 29 tháng 9: Cầu mây lên ngôi, điền kinh Việt Nam chạm trần châu lục

Tiếng bóng nhựa đập vào chân vang lên khô khốc trong nhà thi đấu kín gió. Ở một góc khán đài, tôi nghe thấy tiếng đồng đội của các cô gái cầu mây hét lên bằng tiếng Việt, phá tan không khí trang nghiêm của một buổi trưa Asiad. Cách đó vài trăm mét, đường chạy 400m im lìm hơn nhiều. Không có tiếng reo. Không có ai vỗ tay. Chỉ có tiếng bước chân nện xuống mặt đường tổng hợp, rồi tắt dần sau vạch đích.

Ngày 29 tháng 9 tại Asiad 20 ở Nhật Bản là một bức tranh lưỡng sắc. Một bên là tấm HCV cầu mây thuyết phục của đội tuyển Việt Nam, với hai set thắng 15-8 và 15-4 trước Philippines. Một bên là khoảng lặng của điền kinh, nơi Dương Thị Thảo về thứ 6 ở nội dung nhảy cao nữ, đội tiếp sức nữ 4x400m về thứ 5, và đội tiếp sức nam 4x400m về cuối. Ba kết quả. Không có tấm huy chương nào.

Đây là kỳ Asian Games thứ 20, được tổ chức tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản. Với đoàn thể thao Việt Nam, cuộc chơi này có một mục tiêu rõ ràng: bốn tấm HCV. Tính đến hết ngày 29 tháng 9, đoàn đã có 2 HCV, 1 HCB và 17 HCĐ, vừa đủ để giữ vị trí trong top 20 nhưng chưa đủ để yên tâm.

Tôi đã theo dõi các trận đấu của đoàn từ những ngày đầu. Không khí trong làng vận động viên rất khác nhau tùy môn. Cầu mây là môn mà người Việt có truyền thống đối đầu với Philippines, đặc biệt ở các kỳ SEA Games, nhưng ở sân chơi châu lục, lửa thử mới thực sự nóng. Trận đấu ngày 29 tháng 9 diễn ra đúng như kịch bản mà ban huấn luyện mong đợi. Không có kịch tính quá lớn, nhưng có sự lạnh lùng đến đáng nể.

Cùng ngày, đội tuyển còn thi đấu ở bắn súng nội dung súng ngắn thể thao 25m, bóng chuyền, bóng chuyền bãi biển và kurash. Nhưng điền kinh mới là môn mà tôi chờ đợi nhất, bởi đây là môn mà Việt Nam từng mang về nhiều kỳ vọng, và cũng là môn mà khoảng cách giữa sân chơi khu vực và châu lục thể hiện rõ nhất.

Tôi nhớ lại buổi tối năm 2026 khi lần đầu ngồi cabin bình luận trận U19 Việt Nam gặp U19 Guam tại sân Lạch Tray. Hôm đó, một giám đốc sản xuất hỏi tôi: "Con gái hiểu gì về chiến thuật?" Tôi không trả lời. Tôi chỉ lặng lẽ chuẩn bị. Chiếc tai nghe đầu tiên nặng hơn tôi tưởng, nhưng giọng nói của tôi còn nặng hơn thế. Và đến khi hiệp một kết thúc, tôi đã đọc sai tên cầu thủ số 7 của Guam ba lần. Đêm đó tôi về nhà, tải toàn bộ băng ghi hình 12 trận vòng loại, ngồi xem đến 3 giờ sáng. Từ đó, trong mọi bài viết, tôi luôn hỏi "Tại sao" trước khi hỏi "Ai thắng".

Câu hỏi "Tại sao" với điền kinh Việt Nam tại Asiad 20 có một câu trả lời không nằm ở đường chạy.

Nhìn vào danh sách đội tiếp sức, tôi thấy một điều quen thuộc đến nhói lòng. Đội hình nữ 4x400m gồm Nguyễn Thị Ngọc, Quách Thị Lan, Nguyễn Thị Hằng. Đội nam gồm Tạ Ngọc Tưởng và Trần Nhật Hoàng. Tất cả đều được mô tả bằng một từ: cựu binh. Không phải "tài năng trẻ". Không phải "thế hệ kế cận". Chỉ là cựu binh.

Điểm mấu chốt nằm ở đây: kết quả điền kinh tại Asiad 20 không phải là một thất bại bất ngờ, mà là hệ quả tất yếu của một hệ thống đã hết chỗ dựa vào chiều sâu. Khi một đoàn thể thao đặt cược vào những vận động viên đã qua đỉnh cao sự nghiệp, mà không có lớp kế cận nào xuất hiện trong danh sách, thì việc không có huy chương không còn là vấn đề của một ngày thi đấu. Đó là vấn đề của một chu kỳ.

Điều đáng nói hơn: chính ban lãnh đạo đoàn đã tự thừa nhận điều này. Trong danh sách những môn còn hy vọng vàng cho những ngày còn lại, điền kinh không có tên. Chỉ có boxing, bắn súng và cầu mây. Khi một liên đoàn tự gạch tên mình khỏi kế hoạch huy chương, đó là một thông điệp mạnh hơn bất kỳ thất bại nào trên đường chạy.

Quách Thị Lan từng là niềm tự hào của điền kinh Việt Nam ở cự ly 400m và 400m rào. Cô là người mang về những tấm huy chương quý giá ở các kỳ SEA Games. Nhưng ở tuổi của một cựu binh, việc cô vẫn phải có mặt trong đội tiếp sức 4x400m nữ tại một kỳ Asian Games cho thấy một điều: không có ai đủ sức thay thế. Đó không phải lỗi của cô. Đó là lỗi của một hệ thống đào tạo trẻ đã không tạo ra được làn sóng mới.

Câu chuyện này không mới. Nhưng mỗi lần nó lặp lại, nó lại đau hơn.

Về mặt thành tích thuần túy, kết quả của điền kinh Việt Nam tại Asiad 20 nằm trong khoảng "đủ sức vào chung kết, không đủ sức tranh huy chương". Đội tiếp sức nữ về thứ 5 trong một sân chơi mà các đội mạnh của châu lục như Nhật Bản, Ấn Độ, Bahrain, Trung Quốc thường xuyên chạm ngưỡng huy chương. Đội nam về cuối trong trận chung kết, nghĩa là họ đã phải vượt qua vòng loại, nhưng lại là đội yếu nhất trong số những đội vào chung kết. Dương Thị Thảo về thứ 6 ở nhảy cao nữ. Không ai trong số họ có thông số thời gian hay độ cao được ghi lại trong bản tin. Điều này khiến mọi so sánh định lượng đều trở nên bất khả thi.

Tôi phải nói thẳng: một bản tin về một trận chung kết tiếp sức 4x400m mà không có thời gian chạy là một bản tin thiếu sót. Với tư cách người làm nghề, tôi hiểu rằng không phải lúc nào cũng có phóng viên chuyên trách điền kinh tại chỗ. Nhưng không có con số nào đồng nghĩa với việc chúng ta không thể biết được khoảng cách thực sự giữa Việt Nam và các đội đầu châu lục là bao nhiêu giây. Năm giây? Mười lăm giây? Hai mươi giây? Không ai trả lời được. Và khi không có con số, câu chuyện dễ bị đẩy vào cảm xúc thay vì phân tích.

Khoảng cách giữa điền kinh khu vực và điền kinh châu lục là một vết cắt không bao giờ khép lại bằng nỗ lực cá nhân. Ở SEA Games, một vận động viên chạy 400m với thành tích 52 giây có thể giành huy chương. Ở Asian Games, cùng thành tích đó có thể chỉ đủ để vào chung kết rồi về cuối. Điều này không có nghĩa là vận động viên Việt Nam không cố gắng. Nó có nghĩa là mặt bằng chung của cả một hệ thống cần được nâng lên, từ công tác tuyển chọn, dinh dưỡng, y học thể thao, cho đến việc tổ chức các giải đấu nội địa có tính cạnh tranh cao.

Nhưng có một nghịch lý mà tôi muốn nói đến, và đây có thể là điều khiến nhiều người khó chịu. Khi đoàn thể thao Việt Nam đặt mục tiêu 4 HCV và đạt được một nửa sau gần hết giải, áp lực dồn lên vai các môn như cầu mây, bắn súng và boxing. Đây là những môn có thể mang về huy chương nhanh hơn, rẻ hơn và ít cạnh tranh hơn so với điền kinh. Về mặt chiến lược, điều đó hoàn toàn hợp lý. Nhưng về mặt lâu dài, nếu chúng ta liên tục rút ruột đầu tư khỏi điền kinh để dồn vào những môn dễ ăn huy chương, thì khoảng cách sẽ ngày càng lớn. Điền kinh là môn thể thao nền tảng. Nó không chỉ là chạy nhanh, nhảy cao. Nó là thước đo sức khỏe thể chất của cả một nền thể thao quốc gia.

Tôi tự hỏi: khi không có vận động viên điền kinh nào được ghi tên vào danh sách mục tiêu huy chương, liệu có ai trong ban lãnh đạo ngồi lại và hỏi "Tại sao?", hay chúng ta chỉ đơn giản gật đầu và chuyển sang môn tiếp theo?

Có một điều thú vị từ chính bản tin này: đội tiếp sức nữ 4x400m về thứ 5, trong khi đội nam về cuối. Đây là một nghịch lý quen thuộc của điền kinh châu Á. Ở nội dung nữ, mặt bằng các đội tham dự thường mỏng hơn, do đó một đội tầm trung của Việt Nam có thể chen vào top 5. Ở nội dung nam, nơi mà các quốc gia như Nhật Bản, Ấn Độ, Bahrain, Trung Quốc đều có những đội tiếp sức mạnh với chiều sâu đáng nể, Việt Nam bị đẩy xuống cuối. Đây không phải là sự tiến bộ của đội nữ. Đây là sự khác biệt về mức độ cạnh tranh giữa hai sân chơi.

Và điều này dẫn tôi đến một suy nghĩ về cách chúng ta nhìn nhận thành tích. Khi một đội về thứ 5, báo chí thường gọi đó là "thành tích đáng khích lệ". Khi một đội về cuối, chúng ta gọi đó là "thất bại". Nhưng cả hai đều là những đội đã vượt qua vòng loại để vào chung kết, điều mà không phải quốc gia nào cũng làm được. Sự khác biệt giữa thứ 5 và thứ 8 đôi khi chỉ là vài giây, hoặc thậm chí là một sai sót trong lúc trao gậy. Nhưng trong cách đưa tin, thứ 5 và thứ 8 là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Đó là sự bất công của truyền thông, và tôi là một phần của nó. Tôi cũng đã từng viết những dòng "thành tích đáng khích lệ" mà chính tôi không tin lắm.

Vậy điều gì thực sự đáng lo ngại ở đây? Không phải là việc không có huy chương. Mà là việc một kỳ Á vận hội diễn ra, và điền kinh Việt Nam không có một gương mặt trẻ nào được nhắc đến. Tôi không nói đến việc giành huy chương ở tuổi 18 hay 19, điều đó là quá sức với hầu hết các nền thể thao. Tôi nói đến việc có một cái tên mới xuất hiện trong danh sách thi đấu, một người mà ở kỳ Asian Games tiếp theo, chúng ta có thể hy vọng họ sẽ tiến xa hơn. Nhưng trong bản tin ngày 29 tháng 9, tôi chỉ thấy những cựu binh.

Nếu bạn theo dõi tôi đủ lâu, bạn sẽ biết tôi có một niềm tin cố chấp: ngôi sao không sinh ra từ trận chung kết, mà từ những trận đấu chẳng ai xem. Một vận động viên 400m trẻ chỉ được phát hiện khi họ chạy ở một giải vô địch quốc gia không có khán giả, không có truyền hình và không có tiền thưởng. Ở nơi không ai chú ý, tôi tìm thấy thứ mà cả thế giới sẽ nhắc đến. Nếu chúng ta chỉ nhìn vào kết quả của các kỳ Asian Games, chúng ta sẽ chỉ thấy phần nổi của tảng băng. Và phần chìm, nơi những vận động viên trẻ đang tập luyện mỗi ngày mà không có ai để ý, mới quyết định thành công của kỳ sau.

Cầu mây đã mang về tấm HCV. Đó là tin tốt, và tôi không muốn hạ thấp nó. Nhưng nếu chúng ta ăn mừng tấm HCV đó bằng cách so sánh với thất bại của điền kinh, chúng ta đã bỏ lỡ cơ hội học hỏi từ cả hai. Cầu mây thành công vì nó nằm trong kế hoạch đầu tư dài hạn. Điền kinh thất bại vì nó không nằm trong kế hoạch đó, hoặc nếu có, kế hoạch ấy đã bị bỏ dở từ lâu.

Ngày 29 tháng 9 tại Asiad 20 không phải là ngày tồi tệ nhất của thể thao Việt Nam. Với 2 HCV, đoàn vẫn còn cơ hội đạt mục tiêu 4 HCV nếu cầu mây, bắn súng và boxing thi đấu đúng phong độ. Nhưng đó chính là vấn đề: khi mục tiêu huy chương phụ thuộc vào một nhóm nhỏ các môn, rủi ro tập trung là rất lớn. Nếu một trong ba môn đó trượt, cả mục tiêu có thể sụp đổ. Đây không phải là cách xây dựng một nền thể thao bền vững, mà là cách tối ưu hóa thành tích trong ngắn hạn.

Và ở tầng sâu hơn, tôi lo ngại về việc hệ thống không nhìn thấy vấn đề của chính mình. Khi một bản tin nội bộ ghi rõ "điền kinh chưa có huy chương", nhưng danh sách hy vọng vàng không có điền kinh, thì thông điệp gửi đến các vận động viên trẻ là gì? Rằng môn của họ không quan trọng. Rằng con đường của họ không có tương lai. Rằng tốt nhất là họ nên chuyển sang một môn khác. Đó là một thông điệp tai hại, và nó sẽ còn ám ảnh nền điền kinh Việt Nam trong nhiều chu kỳ nữa.

Tôi ngồi đây, ở Hải Phòng, viết những dòng này trong khi sân vận động ở Nagoya đã tắt đèn. Ngoài kia, có thể có một cô gái hoặc một chàng trai 16 tuổi đang chạy trên một đường piste không người, tự hỏi liệu tương lai của họ có nằm ở châu lục hay không. Không có tiếng hò reo, tôi nghe rõ hơn tiếng vỗ tay của chính mình. Và nếu có ai đó ngoài kia đang lắng nghe, tôi muốn họ biết: giá trị của một vận động viên không được đo bằng số huy chương ở một kỳ Á vận hội. Nó được đo bằng việc họ có tiếp tục chạy hay không, sau khi tất cả đã ngừng cổ vũ.

Điền kinh Việt Nam tại Asiad 20 không có huy chương. Nhưng câu hỏi không phải là "Làm sao để có huy chương ở kỳ sau?", mà là "Chúng ta có sẵn sàng xây dựng một hệ thống có thể sản sinh ra huy chương trong mười năm tới hay không?" Đó là một câu hỏi không có đáp án trong một bản tin. Nhưng nó là câu hỏi duy nhất đáng để hỏi.