Bốn năm Kanjuruhan: Lời hứa của Infantino và vòng tròn trách nhiệm chưa khép

Ngày 1 tháng 10 năm 2026, tài khoản mạng xã hội của Chủ tịch FIFA Gianni Infantino đăng một lời chia buồn hướng về Malang, Đông Java. Ông cam kết tiếp tục đồng hành cùng bóng đá Indonesia trên hành trình hướng tới một nền bóng đá an toàn hơn. Bốn năm trước, cũng đúng ngày này, 135 người đã không còn cơ hội trở về nhà sau trận đấu giữa Arema FC và Persebaya Surabaya trên sân Kanjuruhan.

Tôi đọc lại dòng trạng thái ấy vài lần. Giữa hai tiếng còi, có một thế giới mà bảng tỷ số không đo được. Thế giới ấy không nằm ở tỷ số 2-3 nghiêng về Persebaya, cũng không nằm ở bảng xếp hạng Liga 1 mùa giải năm đó. Nó nằm ở cổng ra.

Bối cảnh: một đêm không có hiệp phụ

Kanjuruhan là sân nhà của Arema FC, tọa lạc tại huyện Malang, tỉnh Đông Java. Trận đấu ngày 1 tháng 10 năm 2026 là cuộc chạm trán giữa Arema FC và Persebaya Surabaya, hai đội bóng có mối quan hệ đối đầu lịch sử lâu đời nhất nhì bóng đá Indonesia. Người ta gọi đó là Derby Jatim. Với người Đông Java, đây không đơn thuần là ba điểm.

Arema thua 2-3. Tiếng còi mãn cuộc vang lên, một bộ phận cổ động viên tràn xuống mặt sân. Để kiểm soát tình hình, lực lượng an ninh triển khai hơi cay ngay trong khu vực khán đài và lối thoát. Trong một không gian bán kín, khói cay không làm người ta tản ra, nó làm người ta lao về phía cửa. Hàng nghìn người dồn vào vài ô cửa hẹp cùng lúc.

Kết quả: 135 người thiệt mạng, hàng trăm người bị thương. Đây là một trong những thảm họa khán đài tồi tệ nhất của bóng đá thế giới trong nhiều thập kỷ.

Sau đó, Ủy ban Nhân quyền Quốc gia Indonesia (Komnas HAM) công bố kết luận điều tra, xác định hai nhóm vi phạm: sử dụng vũ lực quá mức và thất bại trong quản trị an toàn trận đấu. Cách diễn đạt ấy rất đáng chú ý. Komnas HAM không gọi đây là sự cố. Họ gọi đây là vi phạm nhân quyền.

Điều bảng tỷ số không đo được

Gần bốn mươi năm cầm bút dạy tôi một thói quen: ghi lại những chi tiết không ai để ý. Năm 2026, khi theo chân CLB Long An ở AFC Cup, tôi ngồi đủ chín trận sân nhà và ghi ra một con số không tờ báo nào nhắc tới: ba bàn thua trong mười phút cuối. Ba lần, cùng một khoảng thời gian. Không phải ngẫu nhiên, mà là một dấu hiệu.

Kanjuruhan cũng có những khoảnh khắc mười phút cuối như thế, chỉ khác là ở quy mô lớn hơn gấp nhiều lần. Cơ chế dẫn tới thảm họa không phức tạp: một sự kiện kích hoạt cục bộ, trong một không gian có năng lực thoát hiểm không đủ, và không có vùng giảm áp. Khi dòng người bị dồn nén ở cổng, thứ giết người không phải là giẫm đạp theo nghĩa thông thường, mà là ngạt cơ học, khi lồng ngực bị ép đến mức không thể hít vào.

Đây là điểm mấu chốt mà nhiều người vẫn hiểu sai. Thảm họa Kanjuruhan thường bị gán cho cái nhãn bạo loạn cổ động viên. Nhưng nếu là bạo loạn, thiệt hại sẽ nằm rải rác trên khán đài, trong các cuộc ẩu đả. Thực tế, tử vong tập trung ở cổng thoát hiểm. Đó là dấu hiệu của lỗi thiết kế và lỗi điều hành.

Nói gọn lại, nguyên nhân gốc nằm ở chuỗi ra quyết định phía sau khán đài, chứ không ở bản thân đám đông — từ thiết kế lối thoát, năng lực của đội ngũ kiểm soát trật tự, cho tới học thuyết sử dụng vũ lực và quyền chỉ huy trong ngày diễn ra trận đấu.

Lời hứa và giới hạn của lời hứa

Bốn năm sau, bức tranh đã có thêm vài nét mới. FIFA và Liên đoàn Bóng đá Indonesia (PSSI) dưới thời Chủ tịch Erick Thohir duy trì quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực: hạ tầng, bóng đá cơ sở, phát triển cầu thủ. Nguồn vốn từ chương trình FIFA Forward chảy vào Indonesia như một kênh đầu tư phát triển dài hạn. Ông Infantino nhiều lần nhắc rằng an toàn là một phần quan trọng trong hành trình chuyển đổi của bóng đá Indonesia, và cam kết phối hợp cùng PSSI và chính phủ nước này.

Đó là những tín hiệu tích cực, cần được ghi nhận đúng mức. Nhưng có một chi tiết trong ngôn từ đáng để dừng lại: chữ "tiếp tục" trong cụm "tiếp tục hành trình chuyển đổi". Bản thân nó đã thừa nhận rằng quá trình này chưa hoàn tất.

Và đây là chỗ tôi muốn nói thẳng. FIFA có thể rót tiền làm hạ tầng, áp chuẩn chứng nhận sân vận động, đưa chuyên gia sang tập huấn cho ban tổ chức. Nhưng biến số chết người nhất trong đêm 1 tháng 10 năm 2026 — quyết định triển khai hơi cay trong một không gian kín — không nằm trong quyển luật của FIFA. Nó nằm trong quy định nghiệp vụ của lực lượng an ninh, một lĩnh vực thuộc chủ quyền quốc gia.

Nói cách khác, lời hứa về một nền bóng đá an toàn chỉ có thể được thực hiện một nửa bởi chính bóng đá. Nửa còn lại phải đến từ cải cách học thuyết sử dụng vũ lực và cơ chế giám sát an ninh. Thiếu nửa đó, mọi tấm chứng nhận sân vận động đều chỉ là giấy.

Còn một điều nữa về ngày 1 tháng 10. Sau bốn năm, các gia đình nạn nhân vẫn tiếp tục lên tiếng. Câu hỏi về trách nhiệm hình sự, về bồi thường, về tiến độ thực thi cải cách vẫn chưa có câu trả lời trọn vẹn. Lễ tưởng niệm được tổ chức đều đặn mỗi năm không chỉ là một hành động tưởng nhớ. Nó cũng là một chỉ báo. Khi một cộng đồng còn phải nhắc lại nỗi đau của mình mỗi năm một lần, vòng tròn trách nhiệm vẫn chưa khép lại.

Tiếng thở trong sân trống

Năm 2026, khi đại dịch khiến mọi khán đài đóng cửa, tôi làm chuỗi podcast mang tên Tiếng thở trong sân trống. Tập thứ mười hai có một người mẹ ở Đà Nẵng gọi đến. Con trai bà mất trong một vụ tai nạn giao thông năm 2026, trên đường đi xem đội SHB Đà Nẵng thi đấu. Bà khóc suốt mười lăm phút đầu, rồi kể về chiếc khăn quàng cổ mà con trai để lại. Chiếc khăn ấy đến giờ vẫn được gấp gọn trong ngăn tủ.

Tôi kể lại câu chuyện này vì một lý do rất cụ thể. Phía sau mỗi cầu thủ vào sân, có một người mẹ không bao giờ vào sân. Ở Kanjuruhan, 135 người đã đi xem bóng đá và không trở về. Nghĩa là có 135 gia đình mà mỗi khi mùa giải khởi tranh, họ lại phải sống trong cái ngày 1 tháng 10 ấy thêm một lần nữa.

Bóng đá không bao giờ nợ chúng ta một kết quả, nó chỉ nợ chúng ta một câu chuyện. Nhưng với 135 gia đình kia, bóng đá đang nợ một điều khác, lớn hơn nhiều: một lời giải thích đầy đủ và một hệ thống không cho phép điều tương tự lặp lại.

Tôi ngồi ở nhiều khán đài V.League. Tôi đã thấy những dòng người ùn ra khỏi cổng sân sau tiếng còi mãn cuộc, chen qua những lối đi hẹp, hai bên là hàng rào sắt và xe máy dựng kín. Chưa có thảm họa nào xảy ra. Nhưng chưa xảy ra và an toàn là hai khái niệm khác nhau, khoảng cách giữa chúng đôi khi chỉ là một quyết định sai của người chỉ huy tại chỗ.

Điều cần theo dõi tiếp

Bốn năm là đủ dài để một sự việc trở thành ký ức, và cũng đủ ngắn để nó vẫn còn là một hồ sơ chưa đóng. Điều đáng theo dõi trong thời gian tới không phải là những dòng trạng thái, mà là ba thứ rất cụ thể: danh sách sân vận động đã được chứng nhận an toàn cùng tiêu chí chứng nhận, học thuyết sử dụng vũ lực trong sân vận động đã được sửa hay chưa, và tiến độ chi trả bồi thường cho các gia đình nạn nhân.

Nếu ba thứ đó có câu trả lời rõ ràng, lời hứa của ông Infantino sẽ có chỗ đứng. Nếu không, ngày 1 tháng 10 năm sau sẽ lại là một ngày để đếm.

Và câu hỏi tôi để lại cho chính mình, cũng như cho bất kỳ ai đang làm việc trong bóng đá: nếu một tấm vé vào sân vẫn có thể là tấm vé một chiều, thì chúng ta đang bán cho khán giả điều gì?