Nhật ký Asiad: Một ngày ở làng võ Việt — tấm huy chương bắt đầu từ bàn cân

Hành lang tầng ba của làng vận động viên sáng hôm ấy vẫn còn mùi thuốc sát trùng, thứ mùi tôi đã ngửi quen suốt hơn hai mươi năm theo chân các đội. Đồng hồ chỉ 5 giờ 40. Ba phòng cân mở cửa gần như cùng lúc. Trong phòng cuối dãy, một nữ võ sĩ trẻ ngồi im trên ghế nhựa, hai tay đặt lên đùi, mắt nhìn xuống sàn. Cô không nói. Cả căn phòng chỉ còn tiếng quạt trần và tiếng bút của giám sát gạch vào biên bản. Ngoài cửa sổ, trời còn nhá nhem, vài vận động viên mặc áo khoác thể thao đi ngang, không ai quay đầu nhìn vào. Ngày thi đấu của đoàn thể thao Việt Nam ở nhóm môn võ bắt đầu từ đây — từ bàn cân, chứ chưa phải từ võ đài.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi học được một điều: ở các kỳ đại hội đa môn, ngày thi đấu không bắt đầu bằng tiếng trống khai mạc, mà bằng con số hiện lên trên mặt cân điện tử. Người ngoài nhìn vào bảng lịch thi đấu chỉ thấy giờ và hạng cân. Người trong cuộc nhìn vào đó thấy một cuộc chiến khác — cuộc chiến giữ cân, giữ nước, giữ thần kinh, trước khi bước ra thảm. Tôi đã ngồi đủ lâu trong những căn phòng như thế để biết rằng phần khó nhất của một ngày thi đấu võ thuật không diễn ra trước ống kính.

Bối cảnh

Theo lịch thi đấu của ngày, phần võ thuật của đoàn Việt Nam trải qua ba bộ môn nối tiếp nhau. Ju-Jitsu mở màn với vòng loại, sau đó là các trận chung kết. Taekwondo cũng khởi động bằng vòng loại trước khi bước vào vòng tranh huy chương. Vật tự do khép lại buổi thi đấu bằng những trận loại trực tiếp. Xen giữa đó là những nội dung ngoài võ thuật — bóng chuyền, golf, và một trận bán kết cầu mây nữ gặp Thái Lan, được ban biên tập đánh dấu là tâm điểm của ngày.

Ở môn Ju-Jitsu, đoàn có Ngô Thị Thảo Vân và Nguyễn Thị Minh Vượng ở hạng cân nữ 63kg, cùng Nguyễn Tiến Triển ở hạng cân nam 85kg. Lịch thi đấu ghi rõ giờ chung kết nữ 63kg và nam 85kg — một chi tiết mà ban tổ chức hiếm khi công bố nếu không tin rằng các hạng cân đó sẽ chạy hết nhánh đấu trong ngày. Taekwondo góp mặt Lê Tuấn ở hạng cân nam 68kg, Bạc Thị Khiêm ở hạng cân nữ 67kg và Trần Hồ Nhân Văn ở hạng cân nam 80kg. Vật tự do có Phạm Như Duy ở hạng cân nam 57kg, Nguyễn Thị Mỹ Linh ở hạng cân nữ 53kg và Nguyễn Thị Mỹ Trang ở hạng cân nữ 57kg. Chín gương mặt, ba bộ môn, một ngày.

Điều đáng chú ý là cả ba bộ môn này đều là môn thể thao phân hạng cân. Đây không phải chi tiết nhỏ. Trong bóng đá hay bóng chuyền, vận động viên ra sân với thể trạng gần như tự nhiên của mình. Còn ở vật, Taekwondo hay Ju-Jitsu, mỗi võ sĩ phải đưa cơ thể về đúng một con số trước giờ thi đấu. Con số ấy quyết định họ gặp ai, đấu ở nhánh nào, và đôi khi quyết định cả cơ hội đi tiếp.

Một đặc điểm nữa của ngày thi đấu này là tính tập thể của đoàn. Đây là một đoàn thể thao quốc gia thi đấu ở đại hội châu Á, nơi thành tích của từng môn được cộng lại thành một bảng tổng sắp chung. Với các liên đoàn bộ môn, đại hội châu Á là sân khấu lớn, nhưng với đoàn, nó là một phép cộng. Mỗi tấm huy chương ở vật tự do hay Taekwondo đều được đặt cạnh tấm huy chương ở bóng chuyền hay cầu mây trong cùng một bảng. Cách đặt ấy có cái lợi là tạo động lực chung, nhưng cũng có cái hại là làm mờ đi giá trị riêng của từng môn.

Phân tích

Điểm chung của cả ba bộ môn này nằm ở cấu trúc thi đấu. Ju-Jitsu, Taekwondo và vật tự do đều mở bằng vòng loại rồi mới tới vòng tranh huy chương. Điều đó có nghĩa một võ sĩ muốn chạm tay vào tấm huy chương phải thắng liên tiếp trong nhánh đấu, chứ không thể trông vào một trận duy nhất. Nhánh đấu càng sâu, gánh nặng thể lực và tâm lý càng lớn. Đây là đặc trưng của thể thao đại hội: loại trực tiếp, gọn trong một ngày, không có cơ hội sửa sai.

Cấu trúc ấy đặt ra một bài toán mà truyền thông thường bỏ qua. Một võ sĩ vật tự do hạng 57kg như Phạm Như Duy có thể phải qua ba, bốn trận trong vòng vài giờ. Giữa các trận là thời gian hồi phục ngắn, bù nước, và đôi khi là lần cân thứ hai. Với Taekwondo Kyorugi, nơi cú đá vào đầu được tính điểm, mỗi hiệp đấu còn cộng thêm áp lực va chạm vùng đầu. Với Ju-Jitsu, nơi các đòn khóa khớp và siết cổ là chuyện thường, khớp gối và khớp vai chịu lực trực tiếp trong suốt thời gian vật nhau trên thảm.

Ba bộ môn, ba cách tính điểm khác nhau. Ở Ju-Jitsu, một trận có thể kết thúc bằng điểm hoặc bằng đòn kết liễu. Điều đó khiến võ sĩ phải cân nhắc giữa việc tấn công sớm để tiết kiệm sức và việc chấp nhận rủi ro. Một đòn khóa khớp thành công ở phút đầu có thể giúp võ sĩ bước vào trận sau với thể lực nguyên vẹn. Nhưng nếu thất bại, họ mất luôn thế trận. Taekwondo thì khác: tính điểm theo hiệp, và một cú đá vào đầu có thể thay đổi cục diện ngay lập tức, nên võ sĩ thường chọn nhịp chậm, chờ sơ hở. Vật tự do lại là môn của sức bền và tư thế: người giữ được thế thượng phong trên thảm thường kiểm soát luôn đồng hồ.

Tôi từng đứng ở rìa thảm vật trong nhiều giải quốc nội và thấy một điều lặp lại: võ sĩ thua không phải vì yếu hơn, mà vì hết nước. Cơ thể mất nước sau lần cân đầu buổi sáng, chưa kịp bù, đã phải vào trận thứ hai. Đó là lý do vì sao quản lý cân nặng ở các giải đấu một ngày luôn là câu chuyện riêng, kín đáo, ít ai kể. Các đội có chuyên gia dinh dưỡng, có kế hoạch bù nước theo từng giờ, nhưng tất cả đều diễn ra sau cánh cửa phòng thay đồ.

Với đoàn Việt Nam, ý nghĩa của ngày thi đấu này còn nằm ở chỗ khác. Taekwondo và vật tự do đều là môn nằm trong chương trình Olympic. Kết quả ở đại hội châu Á không chỉ là huy chương, mà còn là điểm xếp hạng và là cơ sở để các liên đoàn quốc gia tính toán suất dự Thế vận hội. Một võ sĩ Taekwondo thắng sâu ở đây có thể mở ra cánh cửa vòng loại. Ngược lại, một thất bại sớm có thể đẩy kế hoạch cả năm lùi lại.

Đó là lý do tôi luôn khuyên độc giả đừng chỉ đọc bảng huy chương. Bảng huy chương cho biết kết quả, nhưng không cho biết giá trị. Một tấm huy chương đồng ở vật tự do hạng cân Olympic có thể quý hơn một tấm huy chương vàng ở một nội dung không dẫn tới đâu trong chu kỳ bốn năm. Việc đọc đúng giá trị ấy đòi hỏi phải hiểu hệ thống, chứ không chỉ đếm cúp.

Trong khi đó, trận bán kết cầu mây nữ gặp Thái Lan được đẩy lên vị trí tâm điểm của ngày. Cách sắp xếp ấy dễ hiểu về mặt truyền thông: cầu mây là môn quen thuộc với khán giả Đông Nam Á, và một cuộc đối đầu Việt Nam — Thái Lan luôn có sức hút riêng. Nhưng nếu đặt cạnh nhau, một trận cầu mây và một trận chung kết vật tự do có giá trị hoàn toàn khác nhau trong chu kỳ Olympic. Việc ban biên tập chọn kể câu chuyện nào trước cũng là một cách định hình kỳ vọng của công chúng.

Góc nhìn phản trực giác

Điều mà phần lớn khán giả hiểu lầm về một ngày thi đấu võ thuật ở đại hội là chuyện huy chương. Họ đếm huy chương như đếm điểm, và tin rằng một hạng cân được nhắc nhiều là một hạng cân chắc thắng. Nhưng lịch thi đấu chỉ là lịch. Việc ban tổ chức công bố giờ chung kết Ju-Jitsu nữ 63kg và nam 85kg không nói lên trình độ của Ngô Thị Thảo Vân, Nguyễn Thị Minh Vượng hay Nguyễn Tiến Triển. Nó chỉ nói rằng ban biên tập chọn cách kể câu chuyện theo nhánh đấu có khả năng chạy sâu nhất.

Trong suốt sự nghiệp, tôi đã quá nhiều lần thấy truyền thông dựng sẵn một "đường huy chương" cho một võ sĩ, rồi ngày hôm sau phải viết lại từ đầu khi võ sĩ ấy thua ngay trận mở màn. Phòng thay đồ không nói dối. Chỉ có người ngoài mới cần tô vẽ. Không có bảng thành tích, không có thứ hạng đối thủ, không có dữ liệu phong độ, thì mọi dự đoán huy chương chỉ là phỏng đoán. Và một bài báo tử tế phải nói thẳng điều đó, thay vì bán cho độc giả một niềm tin không có cơ sở.

Có một điểm nữa đáng nói. Ju-Jitsu là môn còn khá mới ở sân chơi châu Á, trong khi Taekwondo và vật tự do đã nằm trong hệ thống Olympic từ lâu. Việc một đoàn đưa võ sĩ Ju-Jitsu ra đấu hôm nay, bên cạnh các môn Olympic, cho thấy sự chuyên nghiệp hóa dần của bộ môn này. Nhưng nó cũng cho thấy một thực tế: đoàn đang xếp các môn theo số huy chương tiềm năng, chứ không theo giá trị đường dài tới Olympic. Cách xếp ấy hợp lý với một kỳ đại hội, nhưng đáng để suy nghĩ nếu nhìn vào chu kỳ bốn năm.

Điểm lại

Khi sân vắng, tiếng vỗ tay duy nhất còn lại là nhịp tim của chính mình. Đêm nay, khi các nhánh đấu khép lại, sẽ có những võ sĩ bước ra khỏi thảm với một tấm huy chương, và nhiều người khác bước ra với một bài học. Điều đáng theo dõi không phải là con số huy chương cuối ngày, mà là cách đoàn Việt Nam dùng kết quả này cho vòng loại Olympic sắp tới. Một tấm huy chương châu Á hôm nay có thể là điểm tựa cho suất dự Thế vận hội ngày mai — hoặc cũng có thể chỉ là một dòng trong bảng tổng sắp. Câu trả lời nằm ở cách các liên đoàn quốc gia đọc kết quả, không nằm ở tấm huy chương.