Marvel Rivals Và 106 Tổ Hợp Cộng Hưởng: Khi Cân Bằng Game Trở Thành Bài Toán Không Lời Giải

Tối thứ Sáu cuối tháng Chín, đúng lúc tôi đang tua lại một trận Marvel Rivals trên laptop thì khu phố quanh Chunxi Road mất điện. Màn hình tối sầm, nhưng hình ảnh vẫn còn đọng lại nguyên vẹn: hai tuyển thủ trẻ ngồi cạnh nhau ở quán net đối diện, tranh cãi đến đỏ mặt về việc khóa con nào trước trong lượt chọn. Một cậu muốn The Hood. Cậu kia gào lên rằng không có người cộng hưởng đi kèm thì con đó chỉ là cái bóng mờ, khóa vào là tự sát. Cuộc cãi vã chỉ kết thúc khi đồng hồ đếm ngược về không, và cả hai buộc phải chọn trong tuyệt vọng.

Cảnh tượng đó khiến tôi nhớ câu tôi vẫn nói với đám đàn em: Tôi từng bị cười vì ngược gió, nụ cười đó không kéo dài đến hết mùa. Lần này, điều khiến tôi chú ý không phải ai đúng ai sai, mà là bản thân thiết kế game đã đẻ ra cuộc cãi vã ấy từ trước khi hai cậu bé kịp ngồi xuống. Khi Thành Đô tắt điện, tôi bật ra một góc nhìn bọn họ quên lật: vấn đề không nằm ở The Hood, mà nằm ở chỗ hệ thống cộng hưởng của Marvel Rivals đã phình to tới mức không một trí nhớ người nào còn giữ nổi.

Bối cảnh: một tựa game định nghĩa lại lượt chọn

Marvel Rivals là game bắn súng anh hùng 6 đối 6, ra mắt như đối thủ trực tiếp của Overwatch, và công cụ khác biệt hóa lớn nhất của nó không phải súng ống hay bản đồ, mà là hệ thống Team-Up — cộng hưởng kỹ năng giữa các nhân vật. Mùa giải thứ mười vừa bổ sung The Hood cùng bộ đôi cộng hưởng mới của hắn, tiếp nối một vòng quay nội dung mà nhà phát triển NetEase duy trì đều đặn suốt nhiều tháng.

Điều đáng nói nằm ở ba cột mốc. Thứ nhất, mọi nhân vật trong game đều có kỹ năng cộng hưởng. Thứ hai, mỗi nhân vật sở hữu đúng hai tổ hợp cộng hưởng. Thứ ba, không nhân vật nào được phát hành mà thiếu cộng hưởng, và các nhân vật mới luôn phải ghép được với những nhân vật cũ. Cộng lại, con số hiện tại đã chạm mốc 106 tổ hợp — một kho dữ liệu mà người viết hướng dẫn thậm chí phải khuyên độc giả lưu lại trang để tra cứu thường xuyên.

Với người ngoài, 106 có thể chỉ là một con số marketing. Với tôi, người đã ngồi trong hậu trường giải đấu đủ lâu để hiểu cách các đội tuyển xây dựng kế hoạch, đó là dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng cấu trúc đang lớn dần. Bởi lẽ cân bằng game không phải câu chuyện của một nhân vật mạnh hay yếu, mà là câu chuyện của một mạng lưới đồ thị ngày càng rậm rạp, nơi mỗi nút mới kéo theo ít nhất hai cạnh mới, và mỗi cạnh mới lại mở ra khả năng phá vỡ thế cân bằng ở một góc nào đó trên bàn cờ.

Tôi cần nói rõ ngay từ đây: bài viết này không có số liệu tỉ lệ thắng hay tỉ lệ cấm chọn, bởi chính tài liệu gốc cũng không cung cấp. Mọi phán đoán của tôi vì thế mang tính cấu trúc, không phải dữ liệu thực nghiệm. Nhưng đôi khi, nhìn vào kiến trúc của một hệ thống còn quan trọng hơn nhìn vào vài con số đơn lẻ — nhất là khi hệ thống ấy vừa chạm ngưỡng mà không ai còn nhớ nổi toàn bộ.

Cơ chế cộng hưởng: một nửa sức mạnh là miễn phí, một nửa là có điều kiện

Để hiểu vì sao 106 tổ hợp lại là vấn đề, cần bóc tách cách hệ thống vận hành. Mỗi cộng hưởng gồm hai lớp hiệu ứng. Lớp thứ nhất — hiệu ứng nền — luôn hiện diện, bất kể bạn có người đồng đội phù hợp hay không. Lớp thứ hai — hiệu ứng tăng cường — chỉ kích hoạt khi nhân vật cộng hưởng đứng cùng đội. Nói cách khác, một nửa sức mạnh của tổ hợp là miễn phí, nửa còn lại bị khóa sau cánh cửa có tên của một nhân vật cụ thể.

Thiết kế này nghe thì thanh lịch. Nó vừa bảo vệ giá trị cơ bản của từng nhân vật, vừa thưởng cho sự phối hợp. Nhưng nó cũng âm thầm dịch chuyển câu hỏi cốt lõi của thể loại game anh hùng. Bình thường, người chơi hỏi: nhân vật nào mạnh nhất? Giờ đây, câu hỏi thật sự là: mạng lưới cộng hưởng nào mạnh nhất trong phiên bản hiện tại? Và câu trả lời cho câu hỏi thứ hai phức tạp hơn gấp nhiều lần câu thứ nhất.

Sai lầm không nằm ở cú sút cuối, mà ở giây tôi nhìn thấy hệ thống vỡ từ trước. Ở đây, khoảnh khắc hệ thống vỡ không phải trong một pha giao tranh, mà trong màn hình chọn tướng, khi người chơi nhận ra rằng lá bài mạnh nhất của mình chỉ thật sự mạnh nếu có một người lạ mặt nào đó chọn đúng cái bóng đi kèm. Đó là một dạng áp lực xã hội được lập trình sẵn, và nó không hề dễ chịu.

Sức ép cộng hưởng bóp méo lượt chọn như thế nào

Hãy hình dung một tuyển thủ leo xếp hạng đơn. Cậu ta thành thạo một nhân vật gây sát thương, nắm rõ mọi khung hình ra đòn, đọc được nhịp chuyển giao tranh. Nhưng khi bước vào sảnh chờ, phần lớn sức mạnh tăng cường của nhân vật ấy vẫn nằm ngoài tầm với, vì người đồng đội cần thiết có thể đang chọn một con hoàn toàn khác, hoặc đơn giản là không tồn tại trong mười một người còn lại. Kết quả: cậu ta chơi với một phiên bản bị chặn một nửa, trong khi đối thủ có thể đang chạy trọn vẹn cặp đôi của họ.

Ở các đội tuyển chuyên nghiệp, vấn đề đảo chiều. Nhóm có thể ép mọi người khóa đúng cặp, biến hiệu ứng tăng cường thành vũ khí ổn định. Đây chính là điểm mà cơ chế cộng hưởng chuyển từ trò chơi kỹ năng cá nhân thành trò chơi điều phối tổ đội. Giá trị dịch chuyển từ 'nhân vật mạnh nhất' sang 'tổ hợp nhân vật mạnh nhất', và sự dịch chuyển đó âm thầm thưởng cho những người có bể tướng rộng, phạt nặng những người chỉ giỏi một con.

Tôi đã chứng kiến kiểu dịch chuyển này nhiều lần ở các tựa game đồng đội khác. Nó luôn bắt đầu bằng một vài cặp đôi được cộng đồng tung hô, rồi lan thành một danh sách phải khóa, rồi kết thúc bằng một môi trường nơi lựa chọn ngoài danh sách bị coi là tội lỗi. Marvel Rivals có đủ mọi nguyên liệu để đi đúng con đường đó, chỉ nhanh hơn, vì số lượng tổ hợp của nó lớn hơn và tốc độ bổ sung nhân vật của nó cũng dày hơn.

106 là ngưỡng mà trí nhớ con người đầu hàng

Có một điểm trong tài liệu gốc khiến tôi dừng lại lâu hơn cả: khuyến nghị lưu trang hướng dẫn để tra cứu thường xuyên. Đó không phải lời khuyên tiện lợi, đó là lời thú nhận. Khi một trò chơi buộc người chơi phải liên tục tra cứu bên ngoài giao diện để chơi đúng, gánh nặng kiến thức đã vượt qua ngưỡng mà trí nhớ ngắn hạn có thể xử lý một cách phản xạ.

Hãy nghĩ theo cách của một người làm nghề bình luận. Tôi quen với việc phải nhớ đội hình, lịch sử đối đầu, xu hướng chiến thuật. Nhưng nếu ai đó bắt tôi nhớ thêm 106 tổ hợp cộng hưởng, mỗi tổ hợp gồm hai lớp hiệu ứng, thuộc hai nhân vật khác nhau, và cập nhật thêm mỗi tháng khi nhân vật mới xuất hiện — tôi sẽ cần một cuốn sổ tay, không phải một bộ não. Đây là dấu hiệu cho thấy rào cản gia nhập của Marvel Rivals không chỉ nằm ở kỹ năng, mà nằm ở khối lượng kiến thức phải nạp.

Với người chơi kỳ cựu, rào cản ấy lại là lợi thế. Họ tích lũy dần theo thời gian, biến kho kiến thức khổng lồ thành lợi thế cạnh tranh mà người mới không thể sao chép trong một sớm một chiều. Các đội tuyển chuyên nghiệp, với ban huấn luyện và phân tích viên, càng có lợi, vì họ chia nhỏ 106 tổ hợp thành công việc của nhiều người. Nhưng đối với đa số người chơi bình thường, con số 106 là một bức tường.

Gánh nặng cân bằng là một hàm số mũ, không phải hàm tuyến tính

Đây là phần tôi muốn dành nhiều thời gian nhất, vì nó là lõi của mọi vấn đề. Nhiều người nghĩ cân bằng game là công việc cộng trừ nhân chia đơn giản: mạnh quá thì giảm, yếu quá thì tăng. Thực tế phức tạp hơn rất nhiều khi có hệ thống cộng hưởng.

Khi bạn thêm một nhân vật mới, bạn không chỉ thêm một thực thể. Bạn thêm ít nhất hai cạnh mới vào đồ thị cộng hưởng. Nhưng đồng thời, vì nhân vật mới phải ghép được với nhân vật cũ, bạn còn vô tình nâng trần sức mạnh của những nhân vật cũ được ghép cùng. Nói cách khác, mỗi nhân vật mới có thể hồi tố thay đổi giá trị của những nhân vật đã ra mắt từ lâu, theo hướng người thiết kế không hoàn toàn kiểm soát.

Đó là lý do tôi gọi đây là gánh nặng tổ hợp. Số cạnh tăng tuyến tính, nhưng số tổ hợp bậc ba, bậc bốn mà người chơi có thể ghép trong một đội sáu người tăng nhanh hơn thế. Với 106 tổ hợp, chỉ cần một tổ hợp vượt trội lộ diện, toàn bộ bức tranh cấp bậc có thể đảo lộn, và ban cân bằng phải chạy đua để vá trước khi giải đấu tiếp theo bắt đầu.

Tôi đã quan sát kiểu chạy đua này ở không ít tựa game dịch vụ trực tuyến. Nó luôn diễn ra theo một vòng lặp quen thuộc: phát hành nội dung mới, cộng đồng khám phá ra một tổ hợp bá đạo, tổ hợp đó thống trị một thời gian, nhà phát triển ra bản vá giảm sức mạnh, cộng đồng quay sang tổ hợp tiếp theo. Với nhịp phát hành nhân vật mỗi tháng một lần, vòng lặp này gần như không bao giờ đứng yên.

Hệ quả là phiên bản cạnh tranh luôn trong trạng thái điều chỉnh vĩnh viễn. Không đội nào kịp 'giải' xong một phiên bản trước khi phiên bản tiếp theo ập tới. Khoảng thời gian sống của một chiến thuật đỉnh cao bị nén lại, và cửa sổ để các tuyển thủ kịp thích nghi cũng ngắn đi tương ứng.

Đối xứng thông tin: kẻ hiểu hệ thống thắng kẻ giỏi tay

Trong một môi trường như vậy, lợi thế không thuộc về người bấm nút nhanh nhất, mà thuộc về người hiểu bản đồ cộng hưởng rõ nhất. Đây là điều tôi luôn tin, và cũng là điều tài liệu gốc ngầm xác nhận khi khuyên người chơi nắm cộng hưởng trước khi chọn tướng.

Hãy so sánh với cờ vua. Người mới chơi cờ học cách di chuyển từng quân. Người chơi giỏi không nhìn quân, họ nhìn thế. Họ thấy trước ba nước, thấy được mối liên kết giữa các quân mà người mới coi là rời rạc. Marvel Rivals đang trượt dần về phía mô hình đó, nơi cặp đôi cộng hưởng là một dạng thế cờ được lập trình sẵn, và người chơi giỏi là người nhìn được thế ấy trước khi giao tranh nổ ra.

Tôi từng viết về cách các đội tuyển quốc gia chuẩn bị cho những giải đấu lớn bằng cách biến phân tích thành hệ thống. Kiến thức không còn là chuyện cá nhân, mà là tài sản tập thể. Marvel Rivals, với 106 tổ hợp, đang biến kiến thức cộng hưởng thành đúng loại tài sản đó. Đội nào tổ chức được quy trình nắm bắt và khai thác nó, đội đó có lợi thế có thể đo đếm.

Nhưng đây cũng là nơi tôi bắt đầu thấy lo. Bởi nếu lợi thế đến từ việc thuộc lòng một danh sách, thì ranh giới giữa 'hiểu biết chiến thuật' và 'học vẹt dữ liệu' trở nên mờ nhạt. Và một trò chơi mà người thắng là người tra cứu giỏi hơn, chứ không phải người phán đoán giỏi hơn, sẽ đánh mất thứ khiến nó hấp dẫn.

The Hood và bài học từ một nhân vật mới

The Hood là nhân vật mới nhất trong mùa giải thứ mười, nhưng bản thân nó không phải trung tâm của câu chuyện. Nó chỉ là mắt xích mới nhất trong cỗ máy cộng hưởng. Giá trị của nó không nằm ở bộ kỹ năng nền, mà nằm ở việc nó mở ra những tổ hợp mới với các nhân vật cũ, và từ đó hồi tố nâng giá trị của những nhân vật tưởng chừng đã bị lãng quên.

Đây là điểm tinh tế mà ít người để ý. Nhà thiết kế Marvel Rivals không chỉ bán nhân vật mới, họ bán cơ hội để các nhân vật cũ trở nên hữu dụng trở lại. Mỗi lần The Hood xuất hiện, một nhân vật nào đó trong danh sách cũ có thể bỗng dưng trở thành must-pick nhờ cộng hưởng với nó. Cơ chế này vừa là cứu cánh, vừa là con dao hai lưỡi.

Cứu cánh, vì nó tránh được tình trạng tăng sức mạnh bằng cách vô hiệu hóa nội dung cũ. Dao hai lưỡi, vì nó khiến giá trị của mọi nhân vật cũ trở nên phụ thuộc vào việc có được ghép cặp với một nhân vật mới trong tương lai hay không. Người chơi không thể biết trước nhân vật mình yêu thích sẽ tỏa sáng hay chìm vào bóng tối chỉ vì nhà phát triển quyết định ghép cặp nó với ai.

Tôi đã theo dõi cách cộng đồng phản ứng với kiểu thiết kế này. Ban đầu là háo hức, vì luôn có cái mới để khám phá. Nhưng khi danh sách dài ra, háo hức chuyển thành mệt mỏi, vì việc theo kịp trở thành một công việc thứ hai không lương. Với nhịp phát hành mỗi tháng, sự mệt mỏi này có nguy cơ trở thành chuẩn mực thường trực.

Câu hỏi về môi trường cạnh tranh chuyên nghiệp

Ở đây tôi phải nói rõ rằng tài liệu gốc không hề đề cập đến giải đấu hay đấu trường chuyên nghiệp nào. Toàn bộ phân tích của tôi về khía cạnh cạnh tranh vì thế chỉ mang tính suy luận có điều kiện. Nhưng suy luận ấy đáng để nêu, bởi một hệ thống cộng hưởng ép ghép cặp sẽ tương tác cực mạnh với luật cấm chọn trong bất kỳ thể thức thi đấu nghiêm túc nào.

Hãy tưởng tượng một giải đấu áp dụng thể thức phổ thông: mỗi đội cấm một vài nhân vật, sau đó chọn đội hình. Nếu một cặp đôi cộng hưởng bị cấm một nửa, nửa còn lại mất đi hiệu ứng tăng cường và trở nên yếu hơn hẳn. Vậy luật cấm chọn không còn chỉ loại bỏ một nhân vật, nó loại bỏ cả một tổ hợp giả định. Điều này biến giai đoạn cấm chọn thành một màn đấu trí phức tạp chưa từng có tiền lệ trong thể loại bắn súng anh hùng.

Các đội tuyển sẽ phải xây dựng chiến lược cấm chọn dựa trên số lượng tổ hợp đối thủ có thể ghép, chứ không phải dựa trên sức mạnh cá nhân từng nhân vật. Đây là một dạng bài toán tổ hợp quen thuộc với dân cờ vua và poker hơn là với dân bắn súng. Ban huấn luyện sẽ cần người giỏi mô hình hóa, không chỉ giỏi đọc trận đấu.

Đến đây tôi buộc phải dừng lại và tự vấn. Liệu tôi có đang phóng đại một hệ thống chưa chứng minh được gánh nặng thực tế của nó?

Góc đối trọng: có thể tôi đã nhìn sai chỗ

Tôi luôn ép bản thân phải có một phần đối trọng trước khi kết luận, vì sự liều lĩnh không có đối trọng chỉ là lời phán bừa. Và ở đây, có ít nhất ba lý do để nghi ngờ chính mình.

Lý do thứ nhất: thiết kế nền luôn hiện diện là một van an toàn thông minh hơn tôi thừa nhận. Nửa sức mạnh miễn phí ấy bảo đảm rằng một nhân vật cô đơn vẫn chơi được ở mức chấp nhận. Nếu nhà thiết kế tinh chỉnh hiệu ứng nền đủ mạnh, thì sức ép phải ghép cặp sẽ nhỏ hơn nhiều so với kịch bản bi quan của tôi. Có thể tôi đã đánh giá thấp dụng ý cân bằng ẩn trong cấu trúc hai lớp.

Lý do thứ hai: 106 tổ hợp nghe khủng khiếp, nhưng không phải tổ hợp nào cũng hữu dụng như nhau. Trong thực tế, luôn có một vài tổ hợp chủ chốt và phần còn lại là nhiễu. Nếu vậy, gánh nặng thực tế mà ban cân bằng phải quản lý nhỏ hơn con số danh nghĩa. Người chơi cũng chỉ cần nhớ một tập con nhỏ để chơi hiệu quả ở cấp cao. Con số 106 có thể là chỉ số đầy đủ, không phải chỉ số cạnh tranh.

Lý do thứ ba: tôi không có bất kỳ dữ liệu tỉ lệ thắng nào để kiểm chứng lo ngại về bá đạo tổ hợp. Mọi phán đoán của tôi về một tổ hợp có thể thống trị chỉ dựa trên cấu trúc, không dựa trên bằng chứng. Tôi có thể đang sợ một con ma chưa từng xuất hiện. Nguyên tắc của tôi từ đầu đến giờ là đối trọng, và đối trọng ở đây buộc tôi phải hạ mức tự tin của mình xuống mức trung bình.

Điều tôi vẫn giữ nguyên, bất chấp ba nghi ngờ trên, là quan sát về tốc độ. Nhịp phát hành nhân vật mỗi tháng một lần, cộng với cam kết mọi nhân vật mới đều phải ghép được cũ, là hai sự thật không thể phủ nhận. Hai sự thật ấy cộng lại tạo ra xu hướng gia tăng gánh nặng theo thời gian, và xu hướng ấy không phụ thuộc vào việc con số cụ thể là 106 hay 200. Ngay cả khi tôi sai về quy mô hiện tại, tôi khó có thể sai về hướng đi.

Nơi chiến thuật không nằm trên bảng vẽ

Có một câu tôi rất thích dùng khi nói về thể thao: chiến thuật không nằm trên bảng vẽ. Nó nằm trong những khoảng lặng, trong những thỏa hiệp ngầm, trong những cuộc cãi vã ở quán net khi đồng hồ đếm ngược chạm số không.

Marvel Rivals, với hệ thống cộng hưởng của nó, đã vô tình đưa chiến thuật trở lại đúng chỗ đó. Không phải trên bảng phân tích của ban huấn luyện, mà trong màn hình chọn tướng của một nhóm người lạ, nơi uy tín, kỹ năng và may mắn va vào nhau. Một tựa game bắn súng được quyết định bởi khả năng phối hợp xã hội — đó là một nghịch lý thú vị, và cũng là điều khiến bộ môn này đáng được theo dõi nghiêm túc bằng con mắt của một nhà quản lý thể thao.

Tôi từng viết về việc quảng cáo và thương hiệu đang bào mòn liên kết giữa đội và cộng đồng địa phương. Ở đây có một câu chuyện tương tự nhưng ở tầng vi mô: khi sức mạnh của một người chơi bị quyết định bởi sự hiện diện của một người khác, cộng đồng người chơi phải tự xây những cấu trúc xã hội — nhóm cố định, kênh trao đổi, thỏa thuận ngầm — để bảo vệ giá trị của mình. Đây là dấu hiệu của một hệ sinh thái đang trưởng thành, và cũng của một hệ sinh thái đang phân tầng.

Điều tôi muốn thấy trong mùa giải tới

Nếu tôi đúng về cấu trúc, thứ cần theo dõi không phải là một tổ hợp cụ thể nào sẽ bá đạo, mà là nhịp điều chỉnh của nhà phát triển có theo kịp nhịp bổ sung nội dung hay không. Chỉ số đáng giá hơn cả tỉ lệ thắng là khoảng thời gian giữa lúc một tổ hợp nổi lên và lúc nó bị vá. Nếu khoảng thời gian đó ngắn lại qua từng mùa, hệ thống đang tự điều tiết tốt. Nếu nó dài ra, gánh nặng đang vượt tầm kiểm soát.

Tôi cũng muốn thấy bằng chứng rằng hiệu ứng nền đủ mạnh để một nhân vật cô đơn vẫn đứng vững. Đó là thước đo thật sự cho việc thiết kế hai lớp có làm đúng bổn phận của nó hay chỉ là lớp trang trí cho một cơ chế ép ghép cặp.

Và trên hết, tôi muốn thấy con số 106 không tiếp tục phình lên như một lời hứa không ai kiểm soát nổi. Một hệ thống cộng hưởng khổng lồ có thể là niềm kiêu hãnh của một tựa game. Nhưng khi niềm kiêu hãnh ấy vượt qua khả năng cân bằng, nó trở thành món nợ kỹ thuật mà chính nhà phát triển phải trả bằng danh tiếng.

Bởi lẽ, cuối cùng, thứ định nghĩa một bộ môn thể thao điện tử không phải số lượng tổ hợp nó đẻ ra, mà là khả năng để người xem hiểu vì sao đội này thắng đội kia. Một danh sách dài 106 mục có thể khiến người hâm mộ choáng ngợp trong vài tuần. Nhưng nếu tới mùa thứ mười lăm, con số ấy chạm mốc hai trăm mà không ai còn kịp nhớ nổi mình đang xem cái gì, thì chiến thắng của hệ thống cộng hưởng sẽ là thất bại của khán giả.

Và đó là khe hở tôi muốn mọi người nhìn thấy trước khi nó biến thành một vết nứt không thể vá.