Bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20: chuyến xe không đến và một hệ thống đã nứt từ trước

Đồng hồ sảnh khách sạn chỉ 11 giờ 04 phút. Đoàn bóng chuyền nữ Việt Nam vẫn đứng chờ. Lịch trình ghi 10 giờ 10 phút khởi hành, quãng đường từ khách sạn tới nhà thi đấu mất ít nhất một tiếng, và chiếc xe đưa đón thì chưa thấy đâu. Khi ban tổ chức Asiad 20 quyết định lùi trận đấu 30 phút, thứ bị lùi không dừng ở giờ bóng lăn. Nó kéo theo cả một chuỗi đánh thức cơ thể đã được lập trình từ trước đó vài tiếng.

Tôi từng chạy 400 mét, thành tích cá nhân 51,2 giây. Cự ly đó dạy tôi một điều mà bảng thống kê không bao giờ ghi lại: khởi động không phải nghi thức, nó là bản nhạc. Mỗi động tác giãn cơ, mỗi lần bật nhảy, mỗi nhịp thở đều có chỗ của nó trên khuông. Đổi giờ, khuông vỡ. Một đội bóng chuyền sống bằng nhịp còn nhạy cảm hơn một vận động viên chạy đơn, bởi ở đó sáu người phải cùng rung lên một lúc.

Kết quả tối hôm đó: Việt Nam thua Indonesia 0-3, các set 20-25, 21-25 và 18-25. Nhưng chuyến xe không phải nguyên nhân. Nó là thứ ánh sáng chiếu vào một vết nứt đã có sẵn từ trước.

Asiad 20 diễn ra trên đất Nhật Bản, và với bóng chuyền nữ Việt Nam, giải đấu ấy đã đi tới chặng cuối của nhánh không ai muốn. Thầy trò huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt vào vòng phân hạng 5-8 sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia vào cùng nhánh sau trận thua Thái Lan 0-3. Thể thức đấu loại trực tiếp không có vòng an ủi: đội thắng đi tiếp tới trận tranh hạng 5, đội thua rơi xuống nhánh 7-8. Một trận, một cửa.

Trước giờ bóng, có hai sự kiện không liên quan tới chuyên môn nhưng lại định hình cách câu chuyện được kể. Thứ nhất, trận này diễn ra ở nhà thi đấu khác với các trận trước của Việt Nam, nghĩa là đội không có đủ thời gian làm quen mặt sân và luồng gió. Thứ hai, xe đưa đón trễ tới mức ban tổ chức phải lùi giờ thi đấu nửa tiếng. Cả hai đều là sự cố vận hành điển hình của một đại hội đa môn, nơi một đoàn có thể phải di chuyển giữa nhiều cụm sân trong cùng một ngày. Nhưng chúng tạo ra một cái cớ quá tiện.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các kỳ SEA V-Cup và Asiad, tôi đã quen với việc tách hai lớp của một thất bại: lớp sự kiện và lớp hệ thống. Lớp sự kiện ở đây rất rõ — xe trễ, giờ lùi, khởi động đảo lộn, tâm lý cầu thủ bị ảnh hưởng. Lớp hệ thống thì nằm trong tỷ số. Và tỷ số nói một điều khác hẳn.

Cần nhắc lại một chi tiết bị bỏ qua nhiều hơn đáng lẽ. Ở lần gặp gần nhất tại SEA V-Cup, Việt Nam được đánh giá cao hơn Indonesia, dẫn trước hai set, rồi thua ngược 2-3. Chi tiết đó quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: nó là mẫu hình.

Bóng chuyền hiện đại là một chuỗi ba mắt xích: đỡ bước một, chuyền hai, tấn công. Mắt xích đầu quyết định mắt xích thứ hai có bao nhiêu lựa chọn, và mắt xích thứ hai quyết định mắt xích thứ ba có bao nhiêu thời gian. Ở trận này, theo ghi nhận từ phía Việt Nam, cả ba đều có vấn đề, cộng thêm chắn bóng. Bốn khâu trong một hệ sáu khâu cùng hỏng.

Chuyền một trong bóng chuyền giống hệt trao gậy tiếp sức. Người nhận bóng không cần chạy nhanh nhất đội; người đó cần đặt bóng vào đúng ô vuông mà người chuyền hai đã hẹn trước. Khi bước một lệch, chuyền hai buộc phải di chuyển, và mọi phương án đánh nhanh sụp trong khoảng một phần tư giây. Đội mất bước một không chuyển sang một hệ thống khác; đội chỉ đơn giản là đánh bóng cao vào hai biên và cầu nguyện. Đó là lúc hàng chắn đối phương trở nên thông minh một cách kỳ lạ.

Tôi đã xem lại băng trận này nhiều lần, và điều đáng lo nhất nằm ở chỗ khác. Việt Nam thua theo cùng một cách ở cả ba set: bám được tới giữa set, rồi mất chuỗi điểm ở đoạn quyết định. Đó là chữ ký của một đội mất niềm tin vào hệ thống của chính mình, không phải của một đội kiệt sức.

Điểm số: 20, 21, 18. Tổng 59-75. Chênh lệch -5, -4, -7, trung bình -5,33 mỗi set. Hai set đầu Việt Nam bám được tới đoạn giữa rồi đứt ở đoạn cuối; set ba đứt từ sớm hơn. Đường đi đó — bám, đứt, bám, đứt, rồi buông — không giống đường đi của một đội bị đánh bại về thể lực. Bị đánh bại về thể lực thì set ba thường tệ nhất theo kiểu tuyến tính. Ở đây set ba tệ hơn set một bảy điểm, và nó tệ hơn theo kiểu mất phương hướng.

Tôi phải nói rõ giới hạn của mình: tôi không có tỷ lệ tấn công thành công, không có hiệu suất ghi điểm, không có số lần chắn bóng mỗi set, không có tỷ lệ ace-lỗi, không có tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo, không có tỷ lệ cứu bóng. Nguồn dữ liệu của trận này dừng ở điểm số từng set. Vì thế mọi phát biểu kiểu Việt Nam tấn công kém mười hai phần trăm đều là bịa.

Nhưng cái biết cũng đủ để vẽ bản đồ. Bốn khâu bị gọi tên — bước một, chuyền hai, chắn bóng, tấn công. Khi bốn mắt xích cùng gãy, đó không còn là sự cố kỹ thuật; đó là thiết kế. Một đội có một cầu thủ yếu thì đối thủ đánh vào cầu thủ đó. Một đội có cả chuỗi yếu thì đối thủ không cần đánh vào đâu cả, chỉ cần giao bóng qua lưới và chờ.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn mức thoải mái. Bóng chuyền nữ Việt Nam thua vì hệ thống của đội chỉ có một đường vào trận: bước một tốt. Không có bước một tốt, đội không có phương án B, không có nhịp chậm để đổi tiết tấu, không có ai đủ khả năng biến một pha bóng xấu thành điểm. Các đội lớn sống được với bước một trung bình vì họ có một chuyền hai đọc được bóng xấu và một chủ công đánh được bóng xa lưới. Việt Nam chưa có hai thứ đó ở đẳng cấp châu Á.

Ngồi trên bàn dựng, tôi nhận ra mỗi trận đấu có ít nhất ba đường chạy song song, chỉ có biên tập viên mới thấy hết. Đường thứ nhất là đường của bóng. Đường thứ hai là đường cảm xúc trên mặt các cầu thủ sau mỗi pha hỏng. Đường thứ ba là những gì không ai quay: cái nhìn về phía băng ghế dự bị sau khi để thua điểm thứ mười tám. Hai đường đầu xuất hiện trong mọi bản tin. Đường thứ ba mới là thứ giải thích set ba 18-25.

Có một cách kể chuyện rất được lòng người: xe trễ, giờ lùi, tâm lý cầu thủ bị ảnh hưởng, đội thua. Trình tự đó có thật, và nó đúng ở mức sự kiện. Nhưng nó tiện dụng tới mức đáng ngờ, và những câu chuyện tiện dụng thường che mất câu chuyện khó.

Đặt cạnh nó một câu trong chính bản ghi nhận kỹ thuật: Indonesia không chơi quá xuất sắc. Nếu đối thủ không hay mà vẫn thắng 3-0 với cách biệt trung bình hơn năm điểm mỗi set, thì khoảng cách không nằm ở phía đối thủ. Nó nằm giữa Việt Nam của tối hôm đó và Việt Nam của chính mình vài tuần trước.

Và đây là chỗ tôi muốn chất vấn cách giải thích đang được lưu hành. Một đội bóng chỉ chơi đúng trình độ khi xe đến đúng giờ thì không có hệ thống, chỉ có tâm trạng. Nếu một cú lùi ba mươi phút đủ để xóa sạch bước một và chắn bóng, thì vấn đề nằm ở độ mong manh của thứ được gọi là chuẩn bị, chứ không nằm ở cú lùi. Đội chạy tiếp sức 4x100 không mất huy chương vì khởi động muộn nửa tiếng. Họ mất huy chương vì trao gậy sai một phần mười giây, và vì họ đã tập trao gậy hai nghìn lần để phần mười giây đó không xảy ra.

Còn một tầng nữa, kém hấp dẫn hơn với truyền thông. Trận này là trận phân hạng 5-8. Không huy chương, không vé Olympic, không gì ngoài thứ hạng. Ở những trận như vậy, cường độ khởi động thường tụt trước cả khi xe trễ. Khi ý nghĩa của trận đấu giảm, sự tập trung giảm theo, và sự cố logistics chỉ là giọt nước cuối cùng. Nói cách khác: chiếc xe có thể đã trễ, nhưng nhiệt độ của đội có thể đã nguội từ trước.

Một đội bóng không cần chạy nhanh hơn, mà cần biết lúc nào nên chạy chậm lại. Việt Nam đang ở giai đoạn cần học điều ngược lại: chậm lại trong một pha bóng hỏng, giữ bóng sống thêm ba giây, chờ đối thủ mắc lỗi trước. Đó là kỹ năng của một đội đã trưởng thành về chiến thuật, và nó không nằm trong bất kỳ buổi khởi động nào.

Việt Nam giờ chỉ còn nhánh 7-8. Không còn đường nào lên hạng 5. Nhưng thứ hạng ở một kỳ Asiad không phải thứ được ghi nhớ lâu; cách một đội phản ứng với một buổi sáng hỏng thì có.

Cổ động viên là vận động viên chạy marathon duy nhất không cần đích đến. Họ vẫn ở đó sau set ba 18-25, vẫn chờ một trận tranh hạng 7 mà không ai phát sóng đầy đủ. Đội bóng nợ họ một thứ đơn giản hơn huy chương: một hệ thống không sụp vì ba mươi phút.

Câu hỏi của tuần này không phải ai chịu trách nhiệm cho chiếc xe. Mà là: nếu sáng mai xe lại trễ, Việt Nam có đánh được bóng không?