0-3 Trước Trung Quốc: Đọc Lại Trận Tứ Kết Bóng Chuyền Nữ Việt Nam

Hai mươi ba giờ đêm, tôi đóng lại bảng điểm. Trung Quốc thắng 3-0. Đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam dừng chân tại tứ kết Asian Games, ba set trắng, không một set nào giành được. Sáng hôm sau, gần như toàn bộ bản tin thể thao Việt Nam gói kết quả ấy vào đúng một câu: thua 0-3, dừng bước ở tứ kết. Tôi ngồi rất lâu trước dòng chữ đó, không phải vì nó đau, mà vì nó trống. Ba mươi chín năm cầm bút theo dõi bóng chuyền, tôi đã quen với những bản tin thiếu số liệu. Nhưng một trận tứ kết Asian Games của đội tuyển nữ, nơi thứ duy nhất sống sót sau tiếng còi kết thúc là một con số tỷ số, vẫn khiến tôi dừng lại. Nhìn vào chiến thắng thật dễ, hiểu được những đêm thức trắng mới cần một trường ca. Hôm ấy là ngày thi đấu đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam tại đại hội. Đúng cái ngày mà tiêu đề các bản tin đặt chung một câu hỏi: bao giờ Việt Nam có dấu mốc đầu tiên? Đại hội Thể thao châu Á lần này được tổ chức tại Nhật Bản, quy tụ hàng chục môn từ bóng chuyền, bắn súng, karate, bơi lội cho đến teqball, môn thể thao mới nổi có nguồn gốc từ bóng đá. Trong ngày đầu tiên ấy, hai tấm huy chương đồng đã đến với đoàn Việt Nam, một từ teqball đôi nam nữ, một từ karate kata. Cả hai đều thuộc nhóm môn ít được chú ý trên mặt báo. Trong khi đó, những môn được kỳ vọng nhất lại chưa mang về kết quả: ba xạ thủ bắn súng không vượt qua vòng loại, hai kình ngư vào chung kết nhưng chỉ xếp thứ tám, và đội tuyển bóng chuyền nữ thua Trung Quốc 0-3 ở tứ kết. Điều đáng nói là bản thân Asian Games không phải đấu trường tính điểm xếp hạng của Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế FIVB. Suất dự Olympic đi qua vòng loại Olympic và bảng xếp hạng thế giới, không đi qua đại hội châu lục. Nghĩa là thất bại này, xét về mặt điểm số, không làm Việt Nam tụt bậc. Nó đánh vào một thứ khác: uy tín, đầu tư và dư luận. Với một nền bóng chuyền nữ đang ở khoảng thứ ba châu lục, đây là câu chuyện về vị thế, không phải về thứ hạng. Và vị thế thì được đo bằng những trận tứ kết như thế này. Để nói cho đúng, tôi phải nói thẳng: trận đấu này không để lại cho tôi một dòng số liệu nào để mổ xẻ. Không tỷ số từng set, không tỷ lệ ghi điểm, không số lần chắn bóng, không hiệu suất phát, không ai ghi điểm nhiều nhất. Chỉ một kết quả 0-3. Với một người bình luận chuyên môn, đó là một sự thiếu hụt đáng nói. Bóng chuyền là môn mà mọi thứ đều có thể đo: đỡ bước một, phát bóng ăn điểm, chắn bóng, cứu bóng, phân phối tấn công. Một trận đấu không số liệu giống như một bản nhạc không nốt. Bạn nghe được tiếng vỗ tay, nhưng không biết vì sao khán giả vỗ. Thế nhưng, một kết quả 0-3 giữa một đội trong top mười thế giới như Trung Quốc và một đội ở khoảng thứ ba mươi thế giới như Việt Nam không phải là chuyện lạ. Ở bóng chuyền nữ, khoảng cách giữa hai nhóm trình độ này thường được định đoạt ở hai vùng: giao bóng - đỡ bước một, và chắn bóng. Kịch bản quen thuộc nhất diễn ra như sau: giao bóng của đối phương gây sức ép lên bước một của Việt Nam, khiến những pha đánh nhanh, đánh biến hóa không còn đất diễn; hàng công bị đẩy vào thế buộc phải đánh bóng cao ngoài hệ thống về phía một hai tay đập chủ lực; và khi ấy, hàng chắn của đối phương chỉ việc chờ sẵn. Điểm chắn và điểm phản công cứ thế cộng dồn. Đó là mô thức thất bại tiêu chuẩn của bóng chuyền thế giới, và tôi tin trận này không nằm ngoài mô thức ấy. Bóng chuyền Việt Nam mang gien của trường phái châu Á: nhanh, biến hóa, đánh nhanh ở giữa lưới và hai bên. Nhưng trường phái ấy là trường phái phụ thuộc vào bước một. Khi đỡ bước một xuống thấp, toàn bộ hệ thống tấn công tinh xảo sụp đổ nhanh hơn một hệ thống dựa trên sức mạnh, bởi phương án dự phòng của nó là đánh bóng cao ngoài hệ thống, chính là thứ mà đội hình Việt Nam ít được xây dựng nhất. Đây là quan hệ khắc chế giữa hai lối chơi, không phải câu chuyện phong độ. Người đi rừng giữa những ngọn tháp, mang cả khu rừng vào thành trì - câu ấy tôi vẫn dùng khi nói về một bộ não điều tiết nhịp trận đấu. Nhưng để người đi rừng ấy có đất diễn, cả khu rừng phải được giữ vững trước. Và giữ vững, ở đây, chính là đỡ bước một. Chưa hết. Thiên hướng của bóng chuyền nữ Việt Nam từ lâu là kỹ thuật bù cho thể hình. Chúng ta không có chiều cao chắn bóng và sức mạnh đập bóng ngang hàng với Trung Quốc hay Nhật Bản. Vì thế con đường sống của đội tuyển nữ là hệ thống, chứ không phải cá nhân. Điều này đặt ra một nghịch lý: càng dựa vào hệ thống, đội càng dễ tan rã khi hệ thống bị phá vỡ. Một đội dựa vào sức mạnh cá nhân vẫn có thể gỡ điểm bằng một pha đập bóng. Một đội dựa vào hệ thống thì không, vì khi bước một hỏng, hệ thống không còn gì để triển khai. Và ở đây, tôi buộc phải nói đến một cấu trúc ăn sâu vào bóng chuyền nữ Việt Nam: sự phụ thuộc vào một nhóm nhỏ những tay đập chủ lực có kinh nghiệm quốc tế. Đội tuyển chỉ có một số ít phương án kết thúc bóng đáng tin cậy. Khi hệ thống bị đánh sập, những phương án ấy trở thành cửa duy nhất, và một cửa duy nhất thì hàng chắn đối phương chỉ cần khóa lại. Nếu có số liệu phân phối tấn công của trận này, tôi tin chúng sẽ cho thấy một bức tranh tập trung như vậy. Nhưng chúng tôi không có số liệu ấy, và đây là điều mà bất kỳ ai phân tích bóng chuyền Việt Nam cũng phải chịu đựng: làm việc trong im lặng của dữ liệu. Khoảng cách giữa "Trung Quốc đơn giản là mạnh hơn" và "Việt Nam đã chơi dưới sức" không thể phân định bằng một tỷ số 0-3. Một trận 0-3 có thể là ba set sát nút 23-25, mà cũng có thể là một sự sụp đổ một chiều. Bản tin không cho phép phân biệt, và sự phân biệt ấy lại quan trọng đến mức quyết định cách đọc kết quả. Nói rằng đội đã chơi tốt hết sức trong thất bại là suy diễn, mà nói rằng đội đã sa sút cũng là suy diễn. Cả hai đều là những lời lấp đầy khoảng trống bằng cảm xúc. Tất cả những gì chúng ta thực sự biết, một cách chắc chắn, chỉ là một điều mang tính xếp loại: một trận thua ở tứ kết đồng nghĩa với việc không có huy chương, và đẩy đội vào khoảng thứ năm đến thứ tám của bóng chuyền nữ châu Á tại đại hội lần này. Trung Quốc, Nhật Bản và Thái Lan đang chiếm nhóm huy chương; suất huy chương còn lại là cuộc tranh chấp giữa Hàn Quốc và Việt Nam. Con đường thực tế để Việt Nam giành huy chương châu Á không phải là đánh bại Trung Quốc, mà là đánh bại Thái Lan hoặc Hàn Quốc ở một trận loại trực tiếp. Đây là điều mà bản tin không nói ra, nhưng là điều quan trọng nhất để hiểu vị trí của đội tuyển. Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại ở một góc nhìn khác với số đông. Số đông dễ đọc 0-3 thành một tín hiệu suy thoái. Tôi không nghĩ vậy. Cái bất công lớn nhất của thể thao đối kháng là con số tỷ số không nói cho bạn biết ba set thua ấy cách nhau bao xa, và không nói cho bạn biết lá thăm đã đặt đối thủ nào ngay trước mặt. Thể thức Asian Games là đấu vòng bảng rồi loại trực tiếp, và tứ kết là trận đầu tiên mà thua là về. Một đội có thể toàn thắng vòng bảng rồi bị loại chỉ vì bắt gặp đúng Trung Quốc ở tứ kết. Nếu lá thăm khác đi, một trận bán kết, và từ đó là cuộc đua huy chương, hoàn toàn nằm trong tầm với. Vận may của lá thăm là một biến số thầm lặng nhưng có thật trong những thể thức thi đấu ngắn. Rừng và tháp không đối nghịch nhau, chúng chỉ nhìn thế giới từ hai độ cao khác nhau. Một bên nhìn trận đấu bằng tỷ số, một bên nhìn bằng nhịp độ và cấu trúc. Nhìn bằng tỷ số, đây là một thất bại. Nhìn bằng cấu trúc, đây là một kết quả nằm trong dự báo. Điều đáng lo không phải là việc thua Trung Quốc. Điều đáng lo là liệu Việt Nam có đang thực sự tiến gần đến nhóm Hàn Quốc và Thái Lan hay không. Một chương trình cứ thua tứ kết trước Trung Quốc mà không thể đánh bại đội xếp thứ tư châu Á ở loại trực tiếp sẽ mãi đứng ở khoảng thứ năm đến thứ tám. Có một cám dỗ rất dễ mắc: lãng mạn hóa thất bại. Biến nó thành bi kịch, thành một bản hùng ca về tinh thần. Nhưng chúng ta cần cẩn trọng, bởi sự lãng mạn hóa ấy có thể trở thành cách trì hoãn việc nhìn vào sự thật. Một đội bóng ở tầng thứ ba châu lục thua một đội vô địch tiềm năng là điều bình thường. Gọi đó là bi kịch là phóng đại; gọi đó là thành tựu cũng là phóng đại. Sự thật nằm ở giữa, và nó nhàm chán hơn cả hai cách gọi ấy. Điều tôi chờ đợi không phải là một lời than thở về thể hình hay về tuổi tác của đội. Điều tôi chờ đợi là câu hỏi đúng: Việt Nam cách Thái Lan và Hàn Quốc bao xa, và sẽ mất bao lâu để rút ngắn khoảng cách ấy. Câu trả lời nằm ở những trận đấu sắp tới, ở vòng loại châu lục, ở từng set đấu mà chúng ta có thể đo được bằng bước một và hiệu suất chắn bóng. Tuổi 55, tôi vẫn đi tìm những bản đồ chưa ai in. Và tấm bản đồ bóng chuyền nữ Việt Nam, sau một đêm tháng chín, vẫn còn những khoảng trắng cần lấp.