Hợp đồng tàng hình của bida Việt: Ai đang trả tiền cho một tay cơ?

Điểm số dừng ở 40-37.

Đó là một trận chung kết giải bida 3 băng mở rộng, tổ chức tại một câu lạc bộ ở quận Nam Từ Liêm, Hà Nội, khép lại lúc 23 giờ 40. Khán phòng chưa đầy một trăm người. Tiếng vỗ tay ngắn, kiểu vỗ tay của những người đã ngồi bốn tiếng đồng hồ và còn phải lái xe về nhà. Tay cơ thắng cuộc 24 tuổi, quê ở một huyện ven biển miền Trung, cúi chào ban tổ chức rồi đi thẳng ra bãi gửi xe. Tôi bám theo không phải vì lượt cơ thứ 31, mà vì tờ giấy A4 mà một người đàn ông mặc sơ mi trắng đưa cho anh ngay lúc mọi người còn đang chụp ảnh lưu niệm.

Trên tờ giấy đó có ba con số: mức thù lao theo tháng, số trận tối thiểu anh phải thi đấu cho một đội bida mang tên một nhãn nước giải khát, và mức bồi thường nếu anh chuyển sang đội khác trong vòng 18 tháng.

Ba con số ấy cộng lại nhỏ hơn giá một chiếc xe máy tay ga tầm trung. Nhưng chúng trói anh lại gần hai năm, ở đúng cái tuổi mà một tay cơ 3 băng bắt đầu bước vào vùng chín của sự nghiệp.

Hợp đồng tàng hình chỉ hiện ra khi ta đếm từng con số thay vì nghe từng lời hứa.

Và tôi đã đếm. Đó là nghề của tôi: đọc hợp đồng, đối chiếu báo cáo, lần theo dòng tiền. Nhưng phải đến khi rời khỏi sân bida đêm hôm đó, tôi mới nhận ra một điều mà hơn hai mươi năm nhìn làng thể thao Việt Nam chưa từng cho tôi thấy rõ đến thế: bida là môn thể thao duy nhất ở đây mà toàn bộ thị trường lao động của nó vận hành mà không có một bảng giá công khai nào.

Bóng đá có giá chuyển nhượng, có quỹ lương bị rò rỉ, có nhật ký chuyển nhượng quốc tế. Bóng rổ có hợp đồng được công bố trước mùa giải. Bóng chuyền có mức đãi ngộ được nhắc đến trong các buổi họp báo. Bida thì không có gì cả. Không một bản đăng ký cơ thủ. Không một cơ quan nào công bố mức thù lao. Không ai xác nhận một tay cơ chuyển từ đội này sang đội kia với giá bao nhiêu, thậm chí với giá có hay không.

Điều đó khiến bida trở thành thị trường chuyển nhượng minh bạch nhất và cũng bí mật nhất Việt Nam, cùng một lúc.

Không có sổ đăng ký, chỉ có quan hệ

Hãy bắt đầu bằng một dữ kiện đơn giản mà ai từng ngồi trong một câu lạc bộ bida phong trào ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh đều biết: số lượng bàn bida ở Việt Nam lớn hơn số lượng sân bóng cỏ nhân tạo. Một con phố ở quận Cầu Giấy có thể có bốn câu lạc bộ bida trong bán kính ba trăm mét. Mỗi câu lạc bộ là một đơn vị kinh doanh, và mỗi đơn vị kinh doanh có thể là một chủ thể trả lương cho cơ thủ mà không ai gọi đó là trả lương.

Từ sau làn sóng bida phong trào bùng lên, một tầng lớp cơ thủ bán chuyên hình thành. Họ không sống bằng tiền thưởng giải đấu. Họ sống bằng ba nguồn: tiền dạy kèm cho khách chơi phong trào, tiền "đánh thuê" cho các đội bida của quán, và tiền hợp đồng hình ảnh với nhãn hàng. Ba nguồn này có chung một đặc điểm: không nguồn nào để lại chứng từ công khai.

Trong bóng đá, khi một cầu thủ chuyển đội, Liên đoàn có hồ sơ, câu lạc bộ mới có thông cáo, và đôi khi cả hai bên đều muốn con số được biết đến để đánh bóng thương hiệu. Trong bida Việt Nam, cả ba bên đều muốn con số được giấu đi, và vì những lý do hoàn toàn hợp lý:

Người trả tiền giấu vì không muốn đối thủ biết ngân sách của mình. Người nhận tiền giấu vì không muốn mức thu nhập thật của mình trở thành trần trong lần đàm phán tiếp theo. Và người môi giới giấu vì chính khoảng trống thông tin là tài sản của anh ta.

Tôi từng gọi đó là vùng xám. Sau nhiều năm, tôi gọi nó bằng đúng tên của nó: một thị trường lao động không có sổ đăng ký.

Ba tầng thu nhập của một tay cơ

Để hiểu vì sao tờ giấy A4 đêm hôm đó lại quan trọng, cần tách thu nhập của một cơ thủ 3 băng chuyên nghiệp Việt Nam thành ba tầng riêng biệt.

Tầng thứ nhất là tiền thi đấu. Đây là tầng được nhìn thấy nhiều nhất và bị hiểu sai nhiều nhất. Theo thể thức thi đấu do Liên đoàn Bida Thế giới công bố, các trận 3 băng ở cấp World Cup đấu tới 40 điểm, còn phần lớn giải quốc gia và giải mở rộng trong nước đấu tới 30 hoặc 40 điểm tùy vòng. Tiền thưởng của một giải mở rộng trong nước thường chỉ đủ trang trải chi phí đi lại, ăn ở và tiền cơ — với điều kiện cơ thủ vào đến bán kết. Vào vòng 16 đội thì phần lớn cơ thủ lỗ.

Nói cách khác, phần lớn tiền của một tay cơ không đến từ việc thắng.

Tầng thứ hai là tiền đội. Đây là tầng mà tờ giấy A4 thuộc về. Các đội bida mang tên nhãn hàng — nước giải khát, bia, thiết bị thể thao, chuỗi câu lạc bộ — trả một khoản cố định theo tháng hoặc theo mùa cho một nhóm cơ thủ, để đổi lấy việc những cơ thủ đó mặc áo có logo, xuất hiện ở các giải đồng đội, và quan trọng hơn cả: ngồi chơi tại các câu lạc bộ thuộc hệ thống của nhà tài trợ vào những khung giờ đông khách.

Đó là lý do vì sao điều khoản quan trọng nhất trong hợp đồng đội bida không phải là mức lương. Điều khoản quan trọng nhất là số buổi xuất hiện.

Tầng thứ ba là tiền hình ảnh và tiền dạy. Với một cơ thủ có tên tuổi, dạy kèm cá nhân có thể mang lại thu nhập ổn định hơn cả thi đấu. Nhưng đây cũng là tầng dễ bị chèn ép nhất, bởi vì điều khoản độc quyền hình ảnh trong hợp đồng đội thường được viết theo cách khiến cơ thủ không thể tự ký hợp đồng quảng cáo riêng, trong khi phía đội không có nghĩa vụ phải tìm hợp đồng quảng cáo cho anh ta.

Ba con số của tôi đã bẻ gãy một thương vụ vừa chớm nở.

Cụ thể: một đội bida ở phía Nam từng muốn ký với một tay cơ trẻ mà tôi đang theo dõi hồ sơ. Mức đề nghị nghe rất tốt — gấp đôi thu nhập hiện tại. Nhưng khi đọc đến phụ lục, tôi đếm được ba con số không khớp: thời hạn hợp đồng 36 tháng, thời hạn độc quyền hình ảnh 48 tháng, và mức bồi thường khi chấm dứt trước hạn bằng 12 tháng thu nhập. Thời hạn hình ảnh dài hơn thời hạn hợp đồng. Nghĩa là sau khi hợp đồng kết thúc, tay cơ vẫn bị khóa quyền hình ảnh thêm một năm, mà không được trả thêm một đồng nào.

Tôi gửi cho anh ta ba con số đó trong một tin nhắn dài bốn dòng. Thương vụ đổ. Đến nay anh ta vẫn chơi cho đội cũ.

Dịch hợp đồng từ tiếng luật sang tiếng người

Có một câu tôi dùng đi dùng lại trong hơn hai mươi năm viết về hợp đồng thể thao: con chữ trong hợp đồng là bằng chứng ngoại tình duy nhất của bida.

Ý tôi là thế này. Phỏng vấn thì ai cũng nói hay. Thông cáo thì ai cũng nói đẹp. Chỉ có điều khoản là không biết nói dối, bởi vì điều khoản được viết ra để bảo vệ một bên trong trường hợp bên kia đổi ý. Và bên nào soạn hợp đồng thì bên đó đặt bẫy.

Bốn điều khoản xuất hiện nhiều nhất trong các hợp đồng bida mà tôi từng đọc:

Điều khoản thời hạn chéo. Hợp đồng thi đấu 24 tháng nhưng độc quyền hình ảnh 36 tháng. Nghe như chi tiết hành chính. Thực tế là cơ thủ bị giữ chân thêm một năm không lương.

Điều khoản số trận tối thiểu mở. Hợp đồng ghi "tối thiểu 10 trận mỗi năm" nhưng không ghi rõ ai quyết định danh sách trận. Nếu đội không đăng ký cơ thủ vào giải nào, cơ thủ không vi phạm, nhưng cũng không được thưởng trận — và mức lương cứng thường được đặt ở ngưỡng rất thấp chính vì khoản thưởng trận được kỳ vọng sẽ bù vào.

Điều khoản bất khả kháng viết mơ hồ. Đây là loại điều khoản tôi gặp nhiều nhất trong giai đoạn thị trường đóng băng. Nó cho phép đội cắt thù lao khi có "sự kiện ngoài tầm kiểm soát", nhưng định nghĩa sự kiện đó lại phụ thuộc vào quyết định của ban tổ chức đội. Một giải bị hoãn vì lý do khách quan có thể bị dùng làm cớ để cắt lương, trong khi nghĩa vụ tập luyện và xuất hiện của cơ thủ vẫn giữ nguyên.

Điều khoản chuyển nhượng im lặng. Hợp đồng không cấm cơ thủ ra đi, nhưng đặt mức bồi thường cao hơn thu nhập cả năm. Trên giấy tờ, cơ thủ tự do. Trên thực tế, không đội nào trả khoản đó cho một tay cơ chưa có thứ hạng quốc tế.

Công việc của tôi, khi ngồi với một cơ thủ và một tờ hợp đồng, không phải là đọc to điều khoản. Công việc của tôi là dịch nó sang một câu tiếng Việt mà một người 24 tuổi quê ven biển có thể hiểu ngay: "Nếu mày đánh hay, mày vẫn không được đi. Nếu mày đánh dở, họ vẫn không mất gì."

Những người hùng thầm lặng không bao giờ lên ảnh

Trong bóng đá, tôi từng dành cả một chuyên mục để viết về các trợ lý phân tích dữ liệu và tuyển trạch viên. Trong bida, người hùng thầm lặng còn vô hình hơn nhiều.

Người thứ nhất là trọng tài sắp bi. Ở môn 3 băng, bi không được xếp bằng máy. Trọng tài đặt bi bằng tay, ở đúng vị trí quy định, sau mỗi lượt cơ. Một trọng tài sắp bi sai vài milimét trong một trận đấu tới 40 điểm có thể thay đổi kết quả của cả một vòng đấu. Không ai ghi tên anh ta vào bảng thành tích. Không ai trả anh ta mức thù lao tương xứng với mức độ ảnh hưởng.

Người thứ hai là người thầy ở quán. Phần lớn cơ thủ trẻ Việt Nam không lớn lên trong học viện. Họ lớn lên ở một câu lạc bộ, dưới mắt một người chủ quán từng chơi bida hai mươi năm nhưng chưa bao giờ được gọi là huấn luyện viên. Người đó dạy cách giữ cơ, cách đọc băng, cách chọn thế bi an toàn khi đang bị dẫn điểm. Và người đó thường là người ký bảo lãnh đầu tiên cho cơ thủ đi thi đấu xa nhà.

Người thứ ba là người lo hậu cần — người đặt vé, người thuê phòng, người mang theo bộ cơ dự phòng, người biết cây cơ nào của ai bị cong ở đầu ngọn. Một cây cơ bị cong không được sửa trong chuyến đi có thể khiến một tay cơ đánh mất cả giải.

Tôi không săn tin. Tôi săn khoảng lặng giữa hai lần họ trả lời phỏng vấn.

Và trong những khoảng lặng đó, tôi luôn tìm thấy cùng một cấu trúc: người quyết định thành tích của một tay cơ không bao giờ là người xuất hiện trên bảng điểm.

Dòng tiền đi đâu, và đi vì cái gì

Đến đây thì cần nói thẳng về phía trả tiền.

Một đội bida mang tên nhãn hàng không tồn tại vì mục tiêu thể thao thuần túy. Nó tồn tại vì hai mục tiêu khác: bán hàng và quan hệ.

Mục tiêu bán hàng thì dễ hiểu. Một tay cơ nổi tiếng ngồi ở một câu lạc bộ vào tối thứ Bảy kéo theo khách. Khách đến chơi, khách uống, khách thuê bàn theo giờ. Một buổi xuất hiện của một tay cơ có tên tuổi có thể tạo ra doanh thu lớn hơn nhiều lần khoản thù lao theo tháng mà nhãn hàng trả cho anh ta.

Mục tiêu quan hệ thì ít được nói đến hơn. Trong ngành bida, chủ câu lạc bộ, nhà phân phối thiết bị, nhà tài trợ giải đấu và ban tổ chức thường nằm trong cùng một mạng lưới quan hệ cá nhân. Một đội bida đôi khi được thành lập không phải để vô địch, mà để một cái tên có mặt ở đúng nơi cần có mặt.

Khi tôi đọc một bản kế hoạch đội bida, tôi luôn đặt ba câu hỏi theo thứ tự. Đội này trả lương tháng hay chỉ trả thưởng trận? Nếu là trả thưởng trận thì ai kiểm soát lịch thi đấu? Và nếu đội tan rã, nghĩa vụ nào còn lại với cơ thủ?

Trong phần lớn trường hợp tôi từng xem, câu trả lời cho câu hỏi thứ ba là: không có nghĩa vụ nào. Cơ thủ mất đội, mất luôn khoản thu nhập ổn định, và quay lại điểm xuất phát với vài chục triệu tiền thưởng đã tiêu hết vào các chuyến đi thi đấu.

Đó là lý do vì sao tôi luôn nói với các cơ thủ trẻ: đừng hỏi đội trả mình bao nhiêu. Hãy hỏi đội còn trả mình bao lâu nữa.

Góc phản trực giác: con số lừa dối nhất trong bida

Đến đây tôi phải nói một điều khiến nhiều người trong giới khó chịu.

Trong bóng đá, chỉ số lừa dối nhất là tỷ lệ kiểm soát bóng. Trong bida 3 băng, chỉ số lừa dối nhất là điểm trung bình mỗi lượt cơ.

Nghe có vẻ vô lý. Điểm trung bình là thước đo cơ bản của môn này. Nhưng hãy nhìn vào cách nó được dùng. Một cơ thủ có điểm trung bình cao thường được mô tả là tấn công tốt. Trong khi đó, ở các giải đấu tới 40 điểm, phần lớn thời gian của một trận đấu không được quyết định bởi những lượt cơ ghi điểm lớn, mà bởi những lượt cơ không ghi điểm — những lượt cơ mà cả hai bên đều đẩy bi vào thế khó, ép đối phương phải đánh những cú có xác suất thấp.

Một cơ thủ có điểm trung bình 1,4 nhưng biết kết thúc lượt cơ bằng thế bi bẫy sẽ thắng một cơ thủ có điểm trung bình 1,8 nhưng luôn để lại thế bi dễ cho đối phương. Con số 1,8 đẹp hơn trên bảng thống kê. Nhưng con số 1,4 đi tiếp ở vòng loại trực tiếp.

Sân trống, tiền vẫn chảy, và điểm trung bình hóa ra là một cái ô che cho những kẻ cố chấp với thói quen đánh đẹp.

Tôi đã kiểm tra điều này bằng cách đối chiếu ghi chép của mình qua nhiều mùa giải trong nước: trong các trận đấu tới 40 điểm giữa hai cơ thủ chênh lệch nhau dưới 0,3 điểm trung bình, bên có số lượt cơ kết thúc bằng thế bi an toàn cao hơn thắng phần lớn các trận. Điểm trung bình dự báo rất kém trong nhóm này. Nó chỉ dự báo tốt khi khoảng cách trình độ đã đủ lớn để trận đấu không còn là trận đấu.

Điều đó có nghĩa gì với thị trường chuyển nhượng? Rất nhiều. Nếu bạn đánh giá một cơ thủ bằng điểm trung bình — như phần lớn nhà tài trợ hiện nay đang làm, vì đó là con số duy nhất họ có — bạn sẽ trả tiền cho người ghi điểm đẹp, không phải người thắng giải. Và bạn sẽ ký hợp đồng dài hạn với một người mà bạn chưa từng đo đúng.

Chứng từ là thứ duy nhất không biết nói dối

Quay lại tờ giấy A4 ở bãi gửi xe.

Tay cơ 24 tuổi đó đã ký. Tôi không khuyên anh ta không ký, vì trong hoàn cảnh của anh ta, một khoản thu nhập cố định trong 18 tháng là một sự bảo đảm thật, không phải một cái bẫy. Anh ta cần tiền để tiếp tục thi đấu. Đó là tính toán hợp lý.

Điều tôi làm là gửi cho anh ta một bảng tính đơn giản: nếu anh ta đạt thứ hạng đủ để dự một giải quốc tế trong 18 tháng tới, khoản bồi thường chuyển đội sẽ chiếm bao nhiêu phần trăm thu nhập tương lai của anh ta. Con số đó lớn hơn anh ta tưởng. Anh ta đọc, im lặng, rồi hỏi tôi một câu mà tôi đã nghe hàng trăm lần: "Vậy giờ em phải làm gì?"

Câu trả lời của tôi không thay đổi trong hơn hai mươi năm: đừng cố thay đổi người trả tiền. Hãy ghi lại mọi thứ. Mỗi buổi xuất hiện, mỗi trận đấu, mỗi khoản thưởng, mỗi lần họ hứa miệng. Ngày họ đổi ý — và họ sẽ đổi ý — một cuốn sổ đầy đủ có giá trị hơn mọi lời phàn nàn trên mạng.

Đây là phần mà ngành bida Việt Nam đang thiếu nhất, và cũng là phần dễ sửa nhất. Không cần một liên đoàn hùng mạnh. Không cần một hệ thống dữ liệu quốc gia. Chỉ cần một người, ở mỗi câu lạc bộ, ghi lại đúng những gì đã xảy ra.

Tôi từng viết rằng trong bóng đá, không ai bảo vệ cầu thủ ngoài chính cầu thủ. Trong bida, câu đó đúng gấp đôi, bởi vì ở đây ngay cả con số cũng không được ghi lại.

Điều đáng theo dõi tiếp theo

Sẽ có người nói rằng minh bạch hóa là giải pháp. Tôi không tin.

Nếu ngày mai tất cả các hợp đồng bida được công khai, điều đầu tiên xảy ra không phải là cơ thủ được trả nhiều hơn, mà là các đội chuyển sang ký hợp đồng miệng. Dòng tiền trong bida không biến mất khi bị buộc phải công khai. Nó chỉ đổi đường đi, thường là đi vào những chỗ khó truy vết hơn — thưởng bằng tiền mặt, hỗ trợ gia đình, những khoản không tên.

Vấn đề thật không phải là công khai. Vấn đề thật là cơ thủ không có tư thế để đàm phán, vì họ không có lựa chọn thay thế. Một cầu thủ bóng đá bị ép giá có thể tìm câu lạc bộ khác. Một tay cơ 3 băng ở Việt Nam chỉ có vài đội thực sự trả tiền, và tất cả họ đều biết nhau.

Vậy nên việc đáng theo dõi trong vài mùa giải tới không phải là việc có hay không một bản đăng ký chuyển nhượng. Việc đáng theo dõi là liệu có xuất hiện một tầng lớp cơ thủ thứ hai — những người đủ giỏi để tự trả chi phí thi đấu quốc tế, nhưng không đủ nổi tiếng để bị ràng buộc bằng điều khoản độc quyền hình ảnh.

Nếu tầng lớp đó hình thành, thị trường bida Việt Nam sẽ có bảng giá lần đầu tiên trong lịch sử. Không phải vì ai đó công bố nó. Mà vì đã có đủ người có quyền từ chối.

Còn cho đến lúc đó, mọi thứ vẫn vận hành theo cách nó vẫn vận hành: một tay cơ ký giấy trong bãi gửi xe lúc gần nửa đêm, sau khi vừa thắng một trận 40-37 mà mười tám tháng tới của anh ta đã được quyết định xong trước khi anh ta kịp tháo găng tay.

Hợp đồng tàng hình không nằm ở đâu xa. Nó nằm trong túi áo của người đàn ông mặc sơ mi trắng, và chỉ có một cách để nhìn thấy nó: đếm.