Asiad 20: Việt Nam có hai HCĐ trong ngày 20/9, Teqball lần đầu ghi dấu

Ở trận tranh HCĐ nội dung đôi nam nữ môn Teqball tại Asiad 20, Nguyễn Hoàng Minh Tân và Trịnh Gia Nghi bước vào bàn cong với tư cách của cặp ít được nhắc tên hơn. Phía bên kia lưới là Dsouza Quimcy Joaquim và Beg Mohamed Anas Imran của Ấn Độ. Bảng tỷ số khép lại ở mức 2-0 nghiêng về phía Việt Nam. Đó là tấm HCĐ đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam tại kỳ Á vận hội lần này, và nó đến từ một môn mà không ít người hâm mộ trong nước vẫn phải mở lại luật để hiểu vì sao quả bóng không được chạm đất hai lần liên tiếp.

Đoạn băng của trận ấy dài chưa đầy ba mươi phút. Tôi xem nó trong ba ngày, mỗi ngày một lượt, vì muốn tách phần trình diễn ra khỏi phần kết quả. Lượt đầu tiên cho tôi một trận thắng gọn gàng. Lượt thứ hai cho tôi nhịp độ. Lượt thứ ba cho tôi một chi tiết mà tỷ số không hề kể: ở những pha quyết định, cặp VĐV Việt Nam gần như không để bóng rơi, và mỗi đường chuyền một chạm đều nhắm vào khoảng trống giữa hai VĐV Ấn Độ, chứ không đẩy ra biên cho an toàn. Ba ngày xem lại băng, rồi một chi tiết tự lộ ra. Chi tiết ấy không nằm ở cú đánh cuối cùng, mà nằm ở cách họ dựng thế trước khi đánh.

Bối cảnh của một buổi sáng nhiều biến động

Teqball là môn thể thao kết hợp những yếu tố của bóng đá và bóng bàn, thi đấu trên một mặt bàn cong. VĐV chỉ được chạm bóng bằng chân, đùi, ngực hoặc đầu; bóng không được chạm đất; bóng không được chạm liên tiếp hai lần vào cùng một phần cơ thể; và bóng không được chạm vào bàn. Trên giấy, luật chỉ có vậy. Trên bàn cong, luật ấy biến mỗi pha bóng thành một bài toán quỹ đạo, nơi VĐV phải đọc điểm rơi trước khi bóng rời chân đối thủ. Môn này lần đầu tiên được đưa vào chương trình thi đấu ở Asiad 20.

Với Việt Nam, đây là lần đầu tiên một cặp Teqball xuất hiện ở đấu trường châu lục. Điều đó có nghĩa là không có dữ liệu đối đầu, không có tiền lệ để so sánh, và không có một chuẩn mực nội bộ nào để nói rằng tấm HCĐ này là bất ngờ hay là hệ quả tất yếu. Chính xác vì thế, tôi chọn cách ghi chép thận trọng: ghi lại những gì băng quay cho thấy, tách khỏi những gì người ta kể lại sau trận.

Trong buổi sáng 20/9, đoàn thể thao Việt Nam có hai lần chạm tới huy chương và một lần vuột mất. Ở nội dung đôi nam Teqball, Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa để thua cặp đôi Iraq trong trận tranh HCĐ. Đó là mặt trái của một môn thi đấu theo thể thức loại trực tiếp: chỉ một trận, và toàn bộ buổi sáng được định giá bằng trận ấy.

Ở môn Karate, VĐV Bùi Ngọc Nhi giành HCĐ nội dung Kata biểu diễn cá nhân nữ. Cô thua võ sĩ chủ nhà Nhật Bản Ono Maho 0-5 ở trận mở màn, rồi lần lượt đánh bại Choi Haeun của Hàn Quốc 5-0 và Leong Wai Yee Shannon của Singapore 4-1. Trước Asiad 20, Ngọc Nhi đã có những dấu ấn tại SEA Games 33 và các giải trẻ châu Á. Cô cùng đồng đội còn bước vào tứ kết Kata đồng đội nữ, gặp Nepal vào ngày 22/9.

Sau gần nửa ngày thi đấu, đoàn Trung Quốc vươn lên dẫn đầu bảng tổng sắp với 2 HCV, 4 HCB và 1 HCĐ. VĐV Lin Xinyu ở nội dung 3 môn phối hợp nữ là người mang về tấm HCV đầu tiên cho Trung Quốc tại kỳ Á vận hội này. Chủ nhà Nhật Bản xếp thứ hai với 2 HCV và 3 HCĐ. Macao, Hàn Quốc và Kazakhstan mỗi đoàn có 1 HCV, lần lượt xếp từ thứ ba đến thứ năm. Đoàn Việt Nam tạm xếp thứ 9 với 2 HCĐ.

Điều băng quay cho thấy

Ở nội dung đôi, Teqball không thưởng cho người chơi giỏi nhất, mà thưởng cho cặp phối hợp chặt nhất. Hai VĐV dùng chung một mặt bàn, chung một quỹ đạo bóng, và chung một nhịp. Nếu một người đẩy bóng lên cao, người còn lại buộc phải xử lý ở thế bị động. Nếu một người giữ bóng thấp, người còn lại có thời gian đọc hướng di chuyển của đối thủ. Cái được gọi là kỹ thuật cá nhân trong Teqball thực chất là kỹ thuật phối hợp được chia làm hai nửa cơ thể.

Trong trận tranh HCĐ, cặp Nguyễn Hoàng Minh Tân và Trịnh Gia Nghi chọn cách giữ bóng ở tầm thấp và ngắn. Họ ít dùng những cú đẩy bổng, thứ vũ khí có thể tạo ra điểm trực tiếp nhưng cũng mở ra khoảng trống phía sau nếu bị phản công. Đổi lại, họ kiểm soát được nhịp của pha bóng. Đó là một lựa chọn mang tính chiến thuật rõ ràng: chấp nhận đánh ít rủi ro để kéo dài pha bóng, và để đối thủ tự phạm lỗi trong những tình huống buộc phải chạm bóng ở tầm cao. Tôi gọi đó là cách chơi đóng khung đối thủ vào một vùng không gian mà họ không thoải mái.

Ở môn Karate, câu chuyện lại nằm ở chỗ khác hẳn, và nó đòi hỏi một thao tác đọc số trước khi bình luận. Trong thể thức Kata hiện hành, kết quả mỗi trận được quyết định bởi hội đồng giám định. Con số 5-0 không có nghĩa là một VĐV ghi được năm điểm, mà có nghĩa là cả năm giám định đều bỏ phiếu cho một người. Con số 4-1 nghĩa là bốn trên năm giám định chọn một người, và một người chọn phía còn lại. Con số không nói dối; nó chỉ chờ ta đọc đúng.

Đọc theo cách đó, hành trình của Bùi Ngọc Nhi trong buổi sáng 20/9 hiện ra rõ hơn nhiều so với một dòng kết quả. Trận đầu, cô thua 0-5 trước Ono Maho. Thất bại ấy không hề sát nút; nó toàn diện về mặt biểu diễn, khi toàn bộ hội đồng giám định nghiêng về phía VĐV chủ nhà. Trong Kata, khoảng cách 0-5 và khoảng cách 3-2 là hai loại vấn đề hoàn toàn khác nhau: một cái nói về đẳng cấp kỹ thuật, một cái nói về sai số nhỏ trong một buổi thi đấu.

Điều đáng chú ý nằm ở hai trận sau. Ngọc Nhi thắng Choi Haeun 5-0, tức là thắng tuyệt đối theo đúng cách mà cô vừa bị thua tuyệt đối. Rồi cô thắng Leong Wai Yee Shannon 4-1, sát nút hơn nhưng vẫn đủ để giữ huy chương. Trong những môn được chấm điểm bằng hình thức biểu diễn, cái bẫy lớn nhất là mang theo dư âm của bài thi trước vào bài thi sau. Một cú sốc 0-5 thường để lại dấu vết trong tay, trong hông, trong nhịp thở. Ngọc Nhi không mang dấu vết ấy vào trận kế tiếp. Với tôi, đó là kỹ năng đáng giá nhất mà cô thể hiện trong cả buổi sáng, còn hơn cả tấm HCĐ.

Nhìn rộng hơn một chút: hai tấm huy chương của đoàn Việt Nam trong ngày 20/9 đến từ hai môn rất khác nhau về bề ngoài, nhưng lại nằm cùng một vùng kỹ năng. Teqball đòi hỏi khả năng kiểm soát bóng bằng chân, đùi, ngực và đầu; Karate Kata đòi hỏi khả năng kiểm soát cơ thể theo một chuỗi động tác chuẩn. Cả hai đều thưởng cho sự chính xác ở tầm vi mô, không thưởng cho tốc độ thuần túy hay sức mạnh thô.

Tần suất là thứ khán giả bỏ qua, nhưng huấn luyện viên thì không. Nếu theo dõi các kỳ đại hội gần đây, có thể thấy phần lớn huy chương của thể thao Việt Nam ở đấu trường châu lục đến từ những môn được quyết định bởi độ chính xác của động tác, hoặc từ những nội dung mà kỹ thuật cá nhân bù đắp cho khác biệt thể hình. Teqball, dù là môn mới, nằm đúng trong vùng đó. Đó là lý do tấm HCĐ của Minh Tân và Gia Nghi không nên được đọc như một tai nạn may mắn.

Cũng cần nói rõ về mặt trái. Ở nội dung đôi nam, Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa thua cặp Iraq trong trận tranh HCĐ. Cùng một môn, cùng một ngày, cùng một thể thức, và kết quả đảo chiều. Ở Teqball, khoảng cách giữa một tấm HCĐ và một buổi sáng trắng tay chỉ là một trận đấu, và đó là bản chất của mọi môn thi đấu bằng loại trực tiếp. Một trận thắng không chứng minh một hệ thống đã thành hình; nó chỉ chứng minh rằng trong ngày hôm đó, cặp VĐV ấy xử lý tốt hơn đối thủ ở những pha bóng quyết định.

Về bảng tổng sắp, vị trí thứ 9 sau gần nửa ngày thi đấu gần như không mang thông tin. Vào ngày đầu của bất kỳ kỳ đại hội nào, thứ hạng phản ánh lịch thi đấu của từng đoàn chứ không phản ánh tương quan lực lượng. Trung Quốc dẫn đầu sau khi Lin Xinyu giành HCV ở nội dung 3 môn phối hợp nữ; chủ nhà Nhật Bản xếp thứ hai; Macao, Hàn Quốc và Kazakhstan mỗi đoàn có một HCV. Đó là một bức tranh được vẽ bằng lịch thi đấu, không phải bằng thực lực tổng thể. Cần thêm vài ngày, khi các môn có số bộ huy chương lớn bước vào vòng quyết định, bảng này mới bắt đầu nói điều gì đó.

Góc nhìn ngược chiều

Sau khi hai tấm HCĐ được xác lập, cách diễn giải phổ biến nhất trên các diễn đàn là: Teqball là môn mới, ít cạnh tranh, nên đây là suất ăn huy chương mà thể thao Việt Nam có thể tận dụng. Tôi cho rằng cách đọc đó bỏ qua một chi tiết quan trọng.

Một môn mới tại đấu trường châu lục có hai đặc điểm cùng lúc: số lượng VĐV chuyên sâu còn ít, nhưng mức độ khác biệt về kỹ thuật giữa các cặp lại rất lớn. Trong trường hợp cụ thể của Minh Tân và Gia Nghi, nền tảng của họ đến từ bóng đá, không đến từ một học viện Teqball. Tấm HCĐ không phải là phần thưởng cho việc chọn đúng môn dễ; nó là kết quả của việc chuyển hóa một kỹ năng có sẵn sang một không gian thi đấu khác. Nếu quả bóng không được kiểm soát đủ tốt, bàn cong sẽ trừng phạt ngay lập tức, bất kể đối thủ mạnh hay yếu.

Cách đọc thứ hai cũng đáng nghi ngờ: cho rằng thành tích của thể thao Việt Nam ở đấu trường châu lục chủ yếu đến từ võ thuật. Trong ngày 20/9, một tấm huy chương đến từ võ thuật, một tấm đến từ môn bóng. Hai nửa của câu chuyện ấy nói với nhau điều gì đó: nền tảng thể thao học đường, với bóng đá là môn phổ cập nhất, vẫn có thể sản sinh ra kỹ năng dùng được ở một môn thi đấu quốc tế hoàn toàn mới. Đây là tín hiệu đáng quan tâm hơn nhiều so với một tấm huy chương đơn lẻ.

Tôi chọn tin băng quay, vì băng quay không có cảm xúc. Băng quay không biết tấm huy chương này nặng hay nhẹ; nó chỉ ghi lại rằng một cặp VĐV đã chọn đánh thấp, giữ nhịp, và không để bóng chạm đất trong những pha quyết định. Đó là loại thông tin có thể tái sử dụng, còn cảm hứng sau một buổi sáng thì thường bay đi cùng buổi chiều.

Tín hiệu tiếp theo

Trước mắt, Bùi Ngọc Nhi cùng đồng đội bước vào tứ kết Kata đồng đội nữ gặp Nepal vào ngày 22/9. Ở nội dung đồng đội, yếu tố quyết định không còn là kỹ thuật của một người, mà là sự đồng bộ về nhịp và biên độ giữa các thành viên, một dạng bài toán khác hẳn với nội dung cá nhân. Nếu Ngọc Nhi giữ được khả năng reset mà cô đã thể hiện sáng 20/9, nội dung này đáng được xem nghiêm túc hơn là một kèo cầu may.

Còn với Teqball, điều cần hỏi không phải là Việt Nam đã có bao nhiêu huy chương, mà là liệu cặp Minh Tân và Gia Nghi có được đầu tư cho chu kỳ tiếp theo, hay bàn cong lại trở về vai trò một môn trình diễn trong các ngày hội thể thao học đường. Một tấm HCĐ chỉ có giá trị nếu tổ chức biết dùng nó làm điểm khởi đầu.